Arılıkta Kovan Yerleşimi

Kovan yerleşimi, kovanların arılık içinde nasıl dizileceğinin; yönlerinin, aralarındaki mesafenin, yüksekliğinin ve işaretlerinin planlanmasıdır. Düz ve sık sıralar göze düzenli görünür, ama arıların kovanını şaşırmasına (sapmaya), hastalık ve akar geçişine ve çalışma zorluğuna yol açar. Doğru yerleşim hem koloni sağlığını hem de arıcının iş yükünü doğrudan etkiler.

Sapma nedir, neden önemlidir?

Aynı görünümlü kovanlar düz bir sıra halinde ve sık dizildiğinde tarlacı arılar dönüşte kendi kovanlarını karıştırır ve komşu kovana girer. Buna sapma (kovan şaşırma) denir. Arılar yuvalarını büyük ölçüde görsel işaretlerle bulur; işaretler birbirine benzedikçe hata artar.

Sonuçları:

• Güç dengesizliği: Sıranın uçlarındaki ve rüzgâr altındaki koloniler arı kazanıp güçlenir, ortadakiler zayıflar.
• Hastalık ve akar geçişi: Sapan arılar varroa akarlarını ve yavru hastalıklarının etkenlerini bir koloniden diğerine taşır.
• Ana arı kaybı: Çiftleşme uçuşundan dönen genç ana yanlış kovana girerse öldürülür; koloni anasız kalır.
• Yanıltıcı sonuçlar: Bir kolonideki yüksek verim ya da akar sayısı, onun değil komşularının arılarından kaynaklanıyor olabilir.

Sapma nasıl azaltılır?

• Farklı yönler: Kovanları aynı yöne değil, gruplar halinde farklı yönlere bakacak biçimde yerleştirin.
• Renk ve şekil: Kovanları ya da en azından uçuş tahtalarını farklı renklere boyayın, giriş çevresine üçgen, daire, çizgi gibi belirgin şekiller koyun. Arılar mavi ve sarıyı iyi ayırt eder; kırmızıyı ise koyu bir renk gibi görür, bu yüzden kırmızı ile siyah birbirine benzer.
• Gruplama: Uzun tek sıra yerine ikişerli ya da dörderli gruplar, aralarında boşluk.
• Doğal işaretler: Ağaç, çalı, taş ve kazık gibi farklı nesnelerin yakınına yerleştirmek yönelimi kolaylaştırır.
• Düzensiz sıra: Sıra zorunluysa kovanları hafif zikzak ya da yay biçiminde dizin, aralarını açın.

Kovanlar arası mesafe ne kadar olmalı?

Kovanlar arasında çalışma payı bırakılmalıdır. Çok sıkışık diziliş:

• Muayeneyi zorlaştırır; yan kovana çarpmak o koloniyi de tedirgin eder.
• Ballık, boş kat ve çerçeve koyacak yer bırakmaz.
• Sapmayı ve yağmacılığı artırır.

Yaygın ve pratik bir düzen, kovanları ikişerli sehpalara koymak ve gruplar arasında rahat geçilecek boşluk bırakmaktır. Arıcı muayenede kovanın yanında ya da arkasında durur; bu yüzden kovanın arkasında da en az bir kişinin rahat çalışacağı alan olmalıdır. Girişin önü ise yürüyüş yolu olarak kullanılmamalıdır.

Uçuş deliği hangi yöne bakmalı?

Uçuş deliği mümkünse sabah güneşini alacak yöne, Türkiye gibi kuzey yarımküre ülkelerinde genellikle güneydoğu ile güney arasına bakacak biçimde ayarlanır. Sabah güneşi kovanı erken ısıtır ve arıların erken uçuşa çıkmasını sağlar.

Hâkim rüzgâra, özellikle soğuk kuzey rüzgârına bakan giriş, kışın ısı kaybını ve yağmurun içeri girmesini artırır; bundan kaçınılmalıdır. Yön kuralı sapmayı azaltmak için kovanların birbirinden farklı yönlere çevrilmesiyle çelişirse, yönleri güneydoğu ile güneybatı arasında değiştirmek iki amacı birlikte karşılar.

Kovan yerden ne kadar yüksek olmalı?

Kovanlar altlık ya da sehpa ile yerden yükseltilir. Kazanç:

• Zeminden gelen nem kesilir, dip tahtası ve ahşap uzun ömürlü olur.
• Karınca, kurbağa ve bazı zararlıların erişimi zorlaşır; uçuş deliği ot ve karla kapanmaz.
• Arıcının beli korunur.

Çalışma yüksekliği önemlidir: fazla alçak kovan sırtı zorlar, fazla yüksek kovan üst kat ve dolu ballık kaldırmayı zorlaştırır. Kovan yanlara göre düz, önden arkaya çok hafif öne eğik durmalıdır; böylece yağmur suyu uçuş deliğinden dışarı akar ve petekler düz örülür.

Kovanları sabitleme

Kovanlar fırtınada, hayvan sürtünmesinde ve taşıma sırasında devrilebilir. Kovanı kayışla sehpaya bağlamak ya da kapağın üzerine ağırlık koymak basit ama önemli bir önlemdir. Kışın devrilen ve fark edilmeyen bir kovan koloniyi kaybettirir.

Uçuş yolu ve çalışma alanı

Uçuş yolu, arıların kovandan çıkıp yükseldiği hattır. Bu hat üzerinde insan ya da hayvan geçişi olmamalıdır. Zorunluysa girişin önüne insan boyunu aşan bir çit ya da sık bitki konur; arılar yükselerek uçmak zorunda kalır ve baş hizasının üstünden geçer.

Arılıkta bir çalışma alanı bulunması işi kolaylaştırır: çerçeve koyacak sehpa ya da boş kat, kapaklı kutu, alet çantası ve su. Yere konan çerçeve hem kirlenir hem de yağmacılık çeker.

Özel durumlar

• Ana çiftleştirme kutuları: Sapma burada en pahalı sonucu doğurur. Kutuları birbirinden uzak, farklı yönlere ve farklı işaretlerin yanına koyun.
• Gezginci arıcılık: Konaklama yerlerinde kovanlar çoğu zaman sıkışık dizilir; mümkün olduğunca gruplara bölün ve renk farkından yararlanın.
• Kovan yeri değiştirme: Arılık içinde bir kovanı birkaç metreden fazla kaydırmak tarlacıların eski yere dönmesine yol açar; ya çok az ve kademeli kaydırın ya da koloniyi birkaç kilometre uzağa götürüp sonra getirin.