Kat Atma ve Alan Yönetimi

Kat atma (kat verme, ballık takma), gelişen arı kolonisine kovanın üstüne yeni bir kasnak ekleyerek yumurtlama, depolama ve petek örme alanı vermektir. Doğru zamanda verilen kat oğulu önler ve bal verimini artırır; geç verilen kat oğulu tetikler, erken ve fazla verilen alan ise koloniyi üşütür ve zorlar.

Kat atma neden bu kadar önemli?

Alan darlığı, oğul eğiliminin en güçlü tetikleyicilerinden biridir. Ana arı yumurtlayacak boş göz bulamadığında, genç arılar işsiz kaldığında ve kovan içi sıkıştığında koloni bölünmeye hazırlanır. Öte yandan koloninin ısıtamayacağı ve savunamayacağı kadar geniş alan da sorun yaratır: kenardaki yavru üşür, boş petekler mum güvesine açık kalır ve gelişme yavaşlar.

Kat atmanın özü bu iki uç arasında doğru zamanı yakalamaktır. İlkbahardan ana akımın sonuna kadar alan yönetimi, arıcının koloniye verdiği en doğrudan sinyaldir.

Kat ne zaman atılır?

Yaygın ölçüt: mevcut kasnağın yaklaşık dörtte üçü dolduğunda yeni kat verilir. On çerçeveli bir Langstroth kovanda bu, 7–8 çerçevenin arıyla kaplı ve kullanılıyor olması demektir.

Bakılacak işaretler:

• Arı yoğunluğu: Kapağı açınca arılar çıtaların üstüne taşıyor, kenar çerçeveler de arıyla kaplı.
• Yavru alanı: Yavru çerçevelerinin büyük bölümü dolu, ana arının yumurtlayacağı boş göz azalmış.
• Taze nektar: Kenar çerçevelerde ve yavru üstünde parlak, taze nektar birikmeye başlamış.
• Beyaz mum: Çıtaların üstünde ve boşluklarda taze, beyaz mum görülüyor; bu, koloninin örmeye hazır olduğunu gösterir.
• Kaynak takvimi: Bölgenizdeki ana nektar akımı birkaç hafta içinde başlayacak.

Kural basittir: alanı akımdan önce verin. Akım başladıktan sonra verilen kat çoğu zaman geç kalmıştır; koloni bu arada oğul hazırlığına girmiş olabilir.

Kuluçkalık katı mı, ballık mı?

Eklenen kasnağın görevi, koloninin gelişim dönemine ve arıcının sistemine göre değişir:

• İkinci kuluçkalık: İlkbaharda hızla gelişen koloniye yumurtlama alanı vermek için eklenir. Çift katlı kuluçkalıkla çalışan arıcılar, koloninin kışı iki katta geçirmesine izin verir.
• Ballık (bal katı): Akım dönemi için nektar depolama alanıdır. Genellikle ana arı ızgarasıyla kuluçkalıktan ayrılır ve ürün hasat edilir.

Yeni kat nereye eklenir?

İki yaygın yaklaşım vardır:

• Üste ekleme: Yeni kat en üste konur. Basittir, kovanı az bozar ve serin havalarda daha güvenlidir. Arıların yukarı çıkması biraz zaman alabilir.
• Araya ekleme (alta ballık verme): Yeni boş kat, dolmakta olan ballığın altına, kuluçkalığın hemen üstüne konur. Arılar yavrunun üstündeki boşluğu doldurma eğilimiyle daha hızlı çalışır. Akımın güçlü ve havanın sıcak olduğu dönemde uygundur.

Arıları yeni kata çekmek için, ilk ballıkta ortaya bir–iki örülmüş petek ya da kuluçkalıktan alınmış bir bal çerçevesi koymak (yem çerçevesi, yem petek) işe yarar. Arılar tanıdık petek görünce yeni alana daha çabuk geçer.

Örülmüş petek mi, temel petek mi?

• Örülmüş petek: Arılar doğrudan nektar depolar. Akımda en verimli seçenektir ve oğul baskısını da hızla azaltır.
• Temel petek: Arıların önce örmesi gerekir; bu enerji ve genç arı ister. Ancak petek stokunu yenilemenin ve artırmanın tek yoludur.

Pratik yaklaşım ikisini karıştırmaktır: örülmüş peteklerin arasına tek tek temel petek koymak, arıları örmeye yönlendirir ve eğri petek riskini azaltır. Temel peteği yalnız, doğada akım varken ve koloni güçlüyken verin; aksi hâlde arılar ona dokunmaz ya da kemirir.

Ana arı ızgarası kullanılmalı mı?

Ana arı ızgarası, işçi arıların geçebildiği ama daha iri olan ana arının geçemediği aralıklara sahip bir levhadır. Ballığı yavrudan arınmış tutar, hasadı kolaylaştırır ve balın temizliğini artırır.

• Artısı: Ballıkta yavru olmaz; ana arıyı aramak kolaylaşır; hasat edilen bal yavru kalıntısı içermez.
• Eksisi: Zayıf kolonilerde ve örülmemiş temel petekle birlikte arıların yukarı çıkmasını yavaşlatabilir.
• İpucu: Izgaranın hemen üstüne örülmüş petek ya da yem petek koymak, arıların ızgarayı geçmesini hızlandırır.

Izgarayı yalnız koloni ızgara üstünde çalışacak kadar güçlendiğinde takın ve akım sonunda çıkarın; kışın ızgara kovanda bırakılmaz, çünkü küme yukarı çıkarken ana arı altta kalabilir.

Kat atarken sık yapılan hatalar

• Geç kalmak: Koloni sıkıştıktan sonra verilen kat oğulu önlemeyebilir; hazırlık başlamışsa ek önlem gerekir.
• Zayıf koloniye büyük alan: Arının örtemediği kat, soğuk gecelerde yavruyu üşütür ve zararlılara yuva olur.
• Kasnakta eksik çerçeve bırakmak: Çerçeveler arasındaki fazla boşluğa arılar düzensiz, yabani petek örer.
• Boş kasnak koymak: Çerçevesiz bırakılan kat, arıların tavandan aşağı serbest petek örmesine yol açar.
• Kışlatmada fazla katı bırakmak: Koloni ısıtamadığı hacimde ısı ve stok kaybeder.

Alanı geri almak: daraltma

Alan yönetimi tek yönlü değildir. İlkbaharın başında ve sonbaharda alan daraltılır:

1. İlkbahar başı: Zayıf koloniler bölme tahtasıyla örtebildikleri çerçeve sayısına daraltılır; gelişme ilerledikçe çerçeve eklenir.
2. Hasattan sonra: Ballıklar alınır, arılar kuluçkalığa sığdırılır.
3. Kışlatma öncesi: Boş ve kullanılmayan çerçeveler çıkarılır; koloni ısıtabileceği ve stoklarını çevreleyebileceği hacme indirilir.

Ballıkları alırken arıları ayırmak için arı kaçıran tahtası kullanılabilir; bu tahta arıların ballıktan aşağı inmesine izin verir ama geri çıkmalarını zorlaştırır.