Tropilaelaps Akarı

Tropilaelaps, Asya kökenli, varroadan küçük, uzunca ve petek üzerinde çok hızlı koşan bir arı akarıdır; neredeyse yalnız kapalı yavruda yaşar ve varroadan hızlı çoğalır. 2024'te Gürcistan'da ve Rusya'nın Avrupa kısmında bulunduğu bildirildi; yani Türkiye'nin kapısındadır. Türkiye'de ihbarı zorunludur: şüphelendiğinizde kendi başınıza ilaçlamayın, kovan hareketini durdurun ve il/ilçe tarım ve orman müdürlüğüne bildirin.

Nedir, neden önemlidir?

Tropilaelaps cinsinin doğal konağı Asya'nın dev bal arılarıdır. Bu türlerden Tropilaelaps mercedesae, bal arısına (Apis mellifera) uyum sağlamış ve Asya'daki arıcılıkta varroa kadar, bazı yerlerde varroadan fazla zarar veren bir zararlı hâline gelmiştir. Uzun süre tropikal Asya ile sınırlı kaldı; son yıllarda Kafkasya'dan ve Rusya'dan bildirimler geldi.

Arıcı için önemi şudur: varroa için edindiğimiz alışkanlıklar bu akarda birebir işlemez. Akar yavruda saklandığı için ergin arıya bakan arıcı onu kolayca gözden kaçırır.

Nasıl tanınır?

• Biçim: Uzun ve dar; yaklaşık 1 mm boyunda, 0,5 mm kadar eninde. Varroa ise enine yayvandır, genişliği boyundan fazladır.
• Renk: Açık kızıl-kahve, varroaya göre daha soluk.
• Hareket: En pratik işaret. Petek yüzeyinde ve açılan hücrelerde hızla koşar. Varroa yavaş ve hantal hareket eder.
• Yeri: Neredeyse tamamen kapalı yavruda. Ergin arı üzerinde ancak kısa süre, az sayıda bulunur.

Varroadan farkları ve sonuçları

• Daha hızlı çoğalır. Gelişme süresi kısadır, hücreden hücreye hızla geçer; nüfus varroadan hızlı büyür.
• Ergin arıyla beslenemez. Ağız parçaları ergin arının dış iskeletini delmeye uygun değildir. Yavrusuz ortamda yalnızca birkaç gün yaşayabildiği bildirilmektedir; kesin süre hâlâ araştırılmaktadır.
• İşçi ve erkek yavrusunu birlikte kullanır. Erkek yavru kesimi tek başına yeterli bir önlem değildir.
• Virüs taşır. Deforme kanat virüsü başta olmak üzere varroanın taşıdığı virüsleri o da yayar.

Kovanda ne görürsünüz?

• Düzensiz, delik delik (alacalı) yavru alanı
• Delinmiş ya da açılmış kapaklar, hücreden çekilip atılmış ölü pupalar
• Buruşuk kanatlı, kısa karınlı, cılız genç arılar; kovan önünde sürünen arılar
• Açılan hücrelerde ve petek yüzeyinde koşuşan küçük, açık renkli akarlar
• Müdahale edilmezse birkaç ay içinde koloni çöküşü

Bu tablo varroa çöküşüne çok benzediği için ilk teşhis çoğu zaman yanlış konur. Varroa sayımı düşük çıkan ama yavrusu bozulan bir kolonide Tropilaelaps'ı düşünün.

Nasıl izlenir?

Yavru açma: en güvenilir yöntem

Kapalı işçi ve erkek yavrusunun bir bölümünü sırlama çatalıyla açıp pupaları çıkararak bakın. Yüz kadar hücre açmak iyi bir başlangıçtır. Akarlar pupa üzerinde ve hücre içinde görülür; açıldıklarında hızla kaçışırlar.

Çerçeve silkeleme

Kapalı yavrulu bir çerçeveyi beyaz bir tepsi ya da kovan kapağı üzerinde tutup sert bir darbeyle silkeleyin; hücrelerden düşen akarlar beyaz zeminde kolayca görülür. Hızlı bir tarama yöntemidir.

Şeker ya da alkol yıkama: yalnızca var/yok

Varroada oran veren bu yöntem, Tropilaelaps'ta yalnızca akarın var olup olmadığını gösterebilir; bulaşıklık düzeyini ölçmez. Temiz çıkan bir yıkama, Tropilaelaps yokluğunun kanıtı değildir.

Dip tahtası

Yapışkan dip tahtası yardımcı olur ama tek başına yetmez. Düşen akarlara büyüteçle bakıp biçimlerine dikkat edin.

Şüphelendiğinizde ne yapmalı?

1. Kovan, arı, çerçeve ve ekipman hareketini durdurun.
2. Örnek alın. Açtığınız hücrelerden ya da silkeleme tepsisinden akarları toplayıp alkollü, sıkı kapanan bir kaba koyun. Mümkünse fotoğraf ve kısa video çekin; hareket hızı teşhiste çok yardımcıdır.
3. Hemen bildirin. İl/ilçe tarım ve orman müdürlüğüne haber verin; resmî teşhis laboratuvarda konur.
4. Kendi başınıza ilaçlamayın. Tedavi, karantina ve diğer önlemler resmî veteriner hekimler tarafından belirlenir.

Mücadele hakkında bilinenler

Bilgi hızla gelişiyor ve ülkeden ülkeye resmî protokoller farklı. Genel olarak:

• Yavru kesintisi güçlü bir araçtır; akar yavrusuz ortamda uzun yaşayamaz.
• Kapalı yavruya etki eden uygulamalar (örneğin formik asit) etkili bulunmuştur.
• Yalnız ergin arıdaki akara etki eden uygulamalar (oksalik asit damlatma ya da buharlaştırma gibi) tek başına yetersiz kalır, çünkü akarın çoğu yavrudadır.

Hangi yöntemin hangi sırayla uygulanacağına resmî makamlar karar verir.

Bugünden kazanılacak alışkanlıklar

• Yavru açın. Muayenelerde ara sıra kapalı yavrunun bir kısmını açmayı alışkanlık hâline getirin. Bu hem Tropilaelaps hem varroa hem de yavru hastalıkları için en çok bilgi veren kontroldür.
• Hızlı koşan akara dikkat edin. Petekte hızla kaçan küçük, uzunca bir akar varroa değildir.
• Koloni hareketlerinizi kaydedin. Nereden arı aldığınızı, kovanları nereye götürdüğünüzü yazılı tutun; bir istila durumunda geriye doğru iz sürmek bu kayıtlarla mümkün olur.
• Yurt dışı ya da belgesiz kaynaktan koloni, paket arı ve ana arı almayın.