Kovan Dışı Zararlılar

Kovan dışı zararlılar; eşek arıları, arıkuşu gibi kuşlar, karıncalar, fareler ve ayı gibi büyük hayvanlardır. Çoğu koloniyi tek başına bitirmez; zararı, baskının ne kadar sürdüğüne ve koloninin ne kadar güçlü olduğuna bağlıdır. Bu sayfa hangi zararlının ne zaman geldiğini, nasıl tanınacağını ve ortak önlemleri özetler; türlerin ayrıntısı kendi sayfalarındadır.

Hangi zararlı, ne zaman?

Eşek arıları ve yaban arıları

Türkiye'de arıcıya en çok zarar veren kovan dışı zararlı gruptur. Büyük eşek arısı (Vespa crabro) ve özellikle güney ve batı bölgelerde yaygın olan doğu eşek arısı (Vespa orientalis) kovan önünde arı avlar. Avrupa'ya yayılmış istilacı sarı bacaklı eşek arısı (Vespa velutina) da aynı davranışı gösterir; görülen her yerde yetkililere bildirilmesi istenir.

Asıl zarar, avlanan arı sayısından çok baskının kendisidir: girişte bekleyen avcı yüzünden tarlacılar uçmaz, polen ve nektar girişi durur, koloni kışa zayıf ve az stokla girer. Daha küçük yaban arıları (Vespula türleri, halk arasında sarıca) ise kovana girip bal ve yavru taşır; zayıf koloniyi günler içinde yağmalayabilir.

Ne yapmalı

• Uçuş deliğini daraltın. Yaz sonunda giriş, koloninin rahatça savunabileceği genişliğe indirilmelidir. Tek başına en etkili önlemdir.
• Zayıf kolonileri birleştirin ya da güçlü kolonilerin yanından uzaklaştırın; zayıf koloni yağmayı arılığa yayar.
• Arılıkta tatlı bırakmayın. Açıkta şurup, süzme artığı, dökülmüş bal ve çürümüş meyve eşek arılarını çeker.
• Giriş önü koruyucular (tel örgü perde, eşek arısı ızgarası) avcının girişe yaklaşmasını zorlaştırır; tarlacıların uçmaya devam etmesine yardım eder.
• Kovan önündeki eşek arılarını el raketiyle avlamak yaygındır; yoğun baskıda tek başına yetmez.

Kuşlar

Türkiye'de önemli olan tür arıkuşudur (Merops apiaster). Sürüler hâlinde arılık üzerinde avlanır; baskı yoğun olduğunda tarlacılar uçmayı keser ve çiftleşme uçuşuna çıkan ana arılar kaybolabilir. Bu yüzden ana arı yetiştiricileri için ayrıca önemlidir.

Arıkuşu Türkiye dahil birçok ülkede koruma altındadır; avlanması ve yuvalarının bozulması yasaktır. Yapılabilecekler; arılığı kuşların yoğun yuvaladığı toprak şevlerden ve kum ocaklarından uzak kurmak, yoğun avlanma dönemlerinde kovanları geçici olarak başka yere taşımak ve çiftleştirme kutularını bu dönemde baskının az olduğu yere koymaktır.

Kışın büyük baştankara kovanı tıklatıp çıkan arıları yiyebilir; ağaçkakanlar ise bazı bölgelerde kovan duvarını delebilir. Kış boyunca kovanı tel kafesle sarmak bu hasarı önler.

Karıncalar ve diğer küçük avcılar

Karıncalar güçlü koloniye nadiren zarar verir; zayıf koloniler, çiftleştirme kutuları ve beslemedeki kovanlar ise rahatsız olur. Kovan ayaklarını suyla dolu kaplara oturtmak, ayaklara yapışkan bir bariyer sürmek ve kovan dibindeki otu kısa tutmak çoğu durumda yeterlidir. Kovanın hemen yanında böcek ilacı kullanmayın; arılar da etkilenir.

Ölü baş kelebeği (Acherontia atropos) sonbaharda kovana girip bal çalabilir; daraltılmış giriş bunu da engeller. Kurbağa, örümcek, peygamber devesi ve arı avcısı yaban arıları (Philanthus) tek tek arı avlar; genellikle koloniyi tehdit etmez.

Memeliler

Fare ve sıçan

Arılar kış salkımına çekildiğinde giriş korunmaz. Fare içeri girer, alt çerçevelerde yuva yapar, petekleri kemirir; koloni çoğu zaman ilkbaharda zayıf ya da ölü bulunur. Kış başında, soğuklar gelmeden fare ızgarası takılmalıdır.

Ayı ve diğer büyük hayvanlar

Ayı, Karadeniz ve Doğu Anadolu gibi bölgelerde arılıklar için ciddi bir tehdittir; kovanı devirip bal ve yavruyu yer, bir kez gelen ayı genellikle tekrar gelir. En etkili çözüm, doğru kurulmuş ve düzenli bakılan elektrikli çittir: toprağa iyi bağlanmalı, tel altındaki ot temizlenmeli, gerilimi sezon boyunca kontrol edilmelidir. Ayı koruma altındadır; zarar görüldüğünde yerel doğa koruma ve tarım birimlerine başvurun.

Porsuk ve yaban domuzu kovanı devirebilir ya da giriş çevresini kazıyabilir; otlayan hayvanlar kovana sürtünüp düşürebilir. Sağlam, yerden yüksek sehpa, kovanları sehpaya bağlamak ve çit bu hasarları büyük ölçüde önler.

Ortak önlemler (kontrol listesi)

• Güçlü koloni: Kalabalık koloni girişini savunur; kovan dışı zararlıların çoğu zayıf koloniyi seçer.
• Mevsime göre giriş: Yaz sonunda daraltın, kış başında fare ızgarası takın.
• Temiz arılık: Açıkta şurup, bal, petek ve çürük meyve bırakmayın; bal süzme işini kapalı yerde yapın.
• Sağlam yerleşim: Kovanı yerden yükseltin, sehpaya sabitleyin; gerekiyorsa çitle çevirin.
• Arılık yeri: Arıkuşu yuvalama alanlarının ve eşek arısı baskısının yoğun olduğu yerlerden uzak durun.
• Düzenli gözlem: Uçuş deliği önünde birkaç dakika durmak, çoğu dış zararlıyı erken gösterir.

İstilacı türler ve bildirim

Sarı bacaklı eşek arısı gibi istilacı türler birçok ülkede bildirimi istenen zararlılardır. Bölgenizde daha önce görülmemiş bir eşek arısı fark ederseniz fotoğrafını çekin, mümkünse bir örneği saklayın ve il/ilçe tarım müdürlüğüne bildirin. Yuvayı kendiniz yok etmeye çalışmayın; sokma riski yüksektir ve yetkililerin yuvanın yerini tespit etmesi yayılmayı sınırlamak için önemlidir.