Yabani Bitkiler ve Doğal Kaynaklar

Yabani bitkiler, kendiliğinden yetişen otsu bitki, çalı ve çiçeklerden oluşan, arıcılığın en güvenilir ve en çeşitli nektar ve polen kaynağıdır. Kekik, adaçayı, engerek otu, geven, peygamber çiçeği, püren ve lavanta gibi türler sezona yayılarak açar, tarım ürünlerinin bıraktığı boşlukları doldurur ve koloniye çeşitli polen sağlar. Bu sayfa Türkiye'nin önemli yabani bal bitkilerini, çiçeklenme dönemlerini ve bu kaynakları korumanın yollarını anlatır.

Yabani bitkiler neden bu kadar değerli?

• Çeşitlilik: Farklı türler farklı besin içerikli polen sunar; bu, koloni sağlığına doğrudan katkıdır.
• Süreklilik: Türler sırayla açar; kaynak boşlukları azalır.
• Düşük ilaç riski: Mera, çalılık ve dağ yamaçlarında ilaçlama tarım alanlarına göre çok daha azdır.
• Kuraklığa uyum: Yerli türler yerel iklime alışkındır; kurak yazlarda bile salgı sürdürebilir.

Yabani kaynağı zengin bir bölge, geniş tek ürün tarlalarının olduğu bir bölgeden daha az bal verebilir; ancak koloniler genellikle daha sağlıklı ve dengeli gelişir. Türkiye'nin çok çiçekli (çiçek) balları büyük ölçüde bu kaynaktan gelir.

Türkiye'nin önemli yabani bal bitkileri

Tarihler genel aralıklardır. Aynı tür kıyıda ilkbaharda, yüksek yaylada yaz ortasında açabilir; çiçeklenme bölgeye, rakıma ve yıla göre değişir.

Kekik ve adaçayı: dağların bal bitkileri

Kekik adı Türkiye'de birkaç cinsten çok sayıda türü kapsar: Thymus (yabani kekikler), Thymbra spicata (zahter, karabaş kekik) ve Origanum (İzmir kekiği gibi mercanköşkler). Taşlık yamaçlarda, makilik ve bozkırda yaygındır; bol ve şekerce zengin nektar verir. Kekik balı amber renkli, keskin ve kalıcı aromalıdır; genellikle birkaç ay içinde ince taneli kristalleşir.

Adaçayları (Salvia) Türkiye'de çok sayıda türle temsil edilir ve bunların önemli bir kısmı endemiktir. Çiçekleri arının sırtına polen bırakan kaldıraçlı bir yapıya sahiptir. Balı çoğunlukla çok çiçekli ballara katılır.

Engerek otu ve facelya: mavi polenli bitkiler

Engerek otu (Echium) yol kenarlarında, nadas tarlalarında ve kuru yamaçlarda yetişir. Uzun süre açar, gün boyu nektar verir ve arıların çok sevdiği bir kaynaktır. Polen yükü koyu mavi-lacivert renklidir. Hayvanlar için zehirli alkaloitler içerdiğinden merada istenmez, ama arıcı için değerlidir.

Facelya (Phacelia tanacetifolia) Amerika kökenlidir ve Türkiye'de yabani değil, arı merası ve yeşil gübre olarak ekilir. Ekimden yaklaşık iki ay sonra açar; farklı tarihlerde yapılan ekimlerle kıtlık dönemleri doldurulabilir. Arılar facelyada hem nektar hem mavimsi-gri polen toplar.

Püren (funda) balı nasıl bir baldır?

Püren adı yöreye göre funda (Erica) ve süpürge otu (Calluna vulgaris) türleri için kullanılır. Ağaç fundası (Erica arborea) ilkbaharda açarken, güneybatı Anadolu'daki bazı funda türleri ve Karadeniz ile Trakya'daki süpürge otu yaz sonu ve sonbaharda açar. Bu geç çiçeklenme, kışlık arının yetiştiği döneme denk geldiği için çok değerlidir.

Püren balı koyu, kırmızımsı kahverengi ve belirgin aromalıdır. Süpürge otu (Calluna) balı jel kıvamlıdır (tiksotropik): karıştırınca akışkanlaşır, durunca yeniden katılaşır. Bu nedenle süzme makinesinde zor çıkar; petekli satış, presleme ya da özel gevşetme aletleri kullanılır.

Geven ve peygamber çiçeği: bozkır ve yaylanın kaynakları

Geven (Astragalus), Türkiye'nin en zengin bitki cinslerinden biridir: yüzlerce türü vardır ve büyük kısmı endemiktir. Doğu ve Orta Anadolu yaylalarının dikenli yastık biçimli gevenleri, yaz başında yayla arıcılığının ana kaynaklarındandır. Yayla ballarının açık rengi ve hafif tadında gevenin payı büyüktür.

Peygamber çiçekleri (Centaurea) da Türkiye'de çok sayıda endemik türle temsil edilir. Kurak yaz aylarında, çoğu bitkinin salgıyı kestiği dönemde nektar vermeye devam etmeleri, onları İç Anadolu ve bozkır alanlarında değerli kılar.

Lavanta ve diğer kokulu çalılar

Türkiye'de kıyı bölgelerinin makiliklerinde yabani karabaş otu (Lavandula stoechas) ilkbaharda açar; tepesindeki mor bayrak yaprakları ile tanınır. Isparta çevresindeki kültür lavantası tarlaları (Lavandula angustifolia ve melezleri) ise haziran–temmuzda açar. Lavanta poleni balda az temsil edildiği için lavanta balı tanımında düşük polen oranı yeterli sayılır. Laden (Cistus) makiliklerde çok yaygındır; bol polen verir ama nektar vermez.

Yabani kaynaklar nerelerde bulunur?

• Yol kenarları ve şevler: Engerek otu, taş yoncası, deve dikeni.
• Tarla kenarları ve sınırlar: Gelincik, hardal, üçgül, karahindiba.
• Çalılıklar, çitler ve makilik: Böğürtlen, alıç, laden, kekik.
• Meralar ve yaylalar: Geven, korunga, kekik, peygamber çiçeği.
• Dere ve göl kenarları: Söğüt, nane, aşı otu gibi nemcil türler.

Bu çizgisel alanlar manzarada damar gibi çalışır; aynı zamanda yabani arıların yuva ve geçiş koridorudur.

Biçme zamanı ve yaz sonu boşluğu

Yabani kaynağı en çok etkileyen tek karar biçme zamanıdır. Bir alanın tamamını aynı anda biçmek kaynağı bir günde sıfırlar ve içi boş saplarda kışlayan yabani arıları da yok eder. Çözüm aşamalı biçmedir: alanın bir bölümü her seferinde ayakta bırakılır. Arazi sahiplerine ve belediyelere bunu anlatmak, çoğu kez tek sezonda sonuç verir.

Birçok bölgede yabani bitkiler ilkbaharda bol, yaz sonunda seyrektir; oysa kışlık arı tam o dönemde yetişir. Deve dikenleri, peygamber çiçekleri, püren ve sarmaşık gibi geç açan türleri korumak kışlama başarısını doğrudan etkiler.

Yerli türleri korumak neden önemli?

Bal arısı geniş beslenir; birçok yabani arı türü ise belirli bitkilere bağımlıdır. Yerli bitki örtüsünü korumak, bütün tozlayıcı topluluğunu korumak demektir; çeşitli bir tozlayıcı topluluğu da kötü hava yıllarına karşı bir sigortadır.

Kekik, adaçayı ve salep gibi bitkilerin doğadan aşırı ve kökünden sökülerek toplanması bazı yörelerde kaynakları azaltmaktadır. Doğadan ticari amaçla bitki toplamak izne tabidir; arıcılar yerel toplayıcılarla konuşarak bitkinin yalnız yeşil kısmının, sürdürülebilir biçimde toplanmasını teşvik edebilir.