BAL SÜZME KAZANI

Bal süzme kazanı, santrifüj bal süzme makinesinin çerçeve sepetlerini içine alan, gözlerden savrulan balı toplayan ve alttaki bal musluğundan dışarı veren silindir gövdedir. Balla en uzun süre temas eden yüzey olduğu için malzemesi, taban şekli ve musluğu balın kalitesini doğrudan etkiler. Bu sayfa kazanın parçalarını, seçim ölçütlerini, kullanımını ve bakımını anlatır.

Bal süzme kazanı nedir, ne işe yarar?

Süzme makinesi iki ana bölümden oluşur: dönen sepet düzeneği ve onu çevreleyen sabit kazan. Sepet döndükçe bal gözlerden fırlar, kazanın iç çeperine çarpar, aşağı süzülür ve tabanda birikir. Kazan hem bu balı toplar hem de makinenin taşıyıcı gövdesidir: dönüş mili, dişli ya da motor, kapak ve ayaklar kazana bağlanır.

Halk arasında “bal süzme kazanı” adı bazen süzgeçli dinlendirme kabı için de kullanılır. Süzülen balın bekletildiği musluklu kaplar için “Bal dinlendirme kazanları” sayfasına bakın; bu sayfa makinenin gövdesiyle ilgilidir.

Bal süzme kazanının parçaları

• Gövde: Silindir biçimli, kaynaklı ya da kenetli sac. Çeper düzgün ve pürüzsüz olmalı; çizik ve girintiler bal ve kir tutar.
• Taban: Düz, eğimli ya da konik olabilir. Musluğa doğru eğimli ya da konik taban balın tamamen boşalmasını sağlar; düz tabanda bir miktar bal kalır.
• Bal musluğu: Tabanın en alt noktasındadır. Yaygın tip, sürgülü kapağı olan geniş ağızlı giyotin musluktur; koyu balı da tıkanmadan akıtır.
• Kapak: Toz, arı ve nem girişini önler; çalışırken sıçrayan balı tutar. Şeffaf kapak dönüşü izlemeyi kolaylaştırır. Motorlu makinelerde kapak açılınca duran emniyet düzeni bulunabilir.
• Ayaklar: Musluğun altına kova sığacak yükseklikte, sağlam ve zemine sabitlenebilir olmalı.
• Taşıyıcı köprü: Kazanın üstünden geçen ve mili, dişliyi ya da motoru taşıyan çubuk.

Bal süzme kazanı hangi malzemeden olmalı?

Bal asitlidir; uygun olmayan metal zamanla aşınır ve bala geçer. Kazanda kabul edilen malzemeler şunlardır:

• Paslanmaz çelik: Gıda sınıfı (çoğunlukla 304 kalite) paslanmaz çelik en yaygın ve en dayanıklı seçimdir. Kaynak yerleri düzgün ve pürüzsüz olmalıdır.
• Gıdaya uygun plastik: Küçük ve hafif makinelerde kullanılır. Gıdayla temas işareti aranmalıdır; çizilen plastik zor temizlenir.

Eski makinelerde görülen galvanizli sac ve boyalı iç yüzeyler gıda üretimine uygun değildir: çinko ve boya bala geçer. Tarihi ahşap ve galvanizli kazanlar müzelerde değerli örneklerdir, ama bugün bal üretiminde yerleri yoktur. Pirinç ya da kaplamasız metal musluk da aynı sorunu taşır; musluk paslanmaz ya da gıdaya uygun plastik olmalıdır.

Kazan seçerken nelere bakılır?

1. Çap ve sepet uyumu: Kazan çapı, kullandığınız çerçeve ölçüsünü alacak sepetleri taşımalı. Kuluçkalık boyu çerçeve süzülecekse bunu baştan hesaba katın.
2. Sepet altı hacim: Sepetlerin altında kalan boşluk, balın birikebileceği hacimdir. Küçük hacimli kazan sık boşaltılır; boşaltma gecikirse bal sepetlere değer.
3. Taban ve musluk: Musluğa eğimli taban ve geniş ağızlı musluk koyu balda bile tam boşaltma sağlar.
4. Gövde sağlamlığı: İnce sac dönüş sırasında titreşir ve zamanla göçer. Üst ve alt kenarda takviye bandı bulunması iyidir.
5. Temizlenebilirlik: İç yüzeyde keskin köşe, açıkta vida ve kir tutan ek yeri olmamalı.
6. Ayak yüksekliği: Musluk altına süzgeçli kova sığmalı; sığmıyorsa makineyi sağlam bir sehpaya yükseltmek gerekir.

Kazan doğru nasıl kullanılır?

• Sabitleme: Kazanı düz zemine koyun, ayakları sabitleyin. Dengesiz yükte kazan “yürür” ve musluk altındaki kovayı devirebilir.
• Bal seviyesi: Tabanda biriken balın sepetlere değmesine izin vermeyin. Bal sepete değerse dönüş frenlenir, bal köpürür ve çerçevelere geri sıçrar.
• Boşaltma: Musluğu açarak balı doğrudan süzgeçli kovaya alın. Musluk açıkken kovanın dolduğunu izleyin; taşan bal kaybedilir ve yağmacı arıları çeker.
• Kapak: Çalışırken ve molalarda kapağı kapalı tutun; bal havadan nem çeker.
• Isıtmayın: Kazanı doğrudan ısıtmak ya da sıcak su dökmek balı ısıtır ve kalitesini düşürür. Ilık bir süzme odası yeterlidir.

Bal süzme kazanının temizliği ve bakımı

1. Artık balı toplayın: Sepetleri çıkarıp çeperde ve tabanda kalan balı spatulayla musluğa doğru sıyırın.
2. Ilık suyla yıkayın: Sıcak su mum parçalarını eritip çepere yapıştırır. Gerekirse yumuşak bir deterjan kullanın ve bol suyla durulayın. Tel fırça ve aşındırıcı sünger paslanmaz yüzeyi çizer.
3. Musluğu sökün: Sürgü ve contayı ayrı yıkayın. Sertleşmiş ya da çatlamış contayı değiştirin.
4. Kurutun: Kazanı ters ya da musluğu açık bırakarak tamamen kurutun. Kalan su ve bal küf, koku ve kaynak yerlerinde lekelenme yapar.
5. Saklayın: Kuru ve tozsuz yerde, kapak hafif aralık bırakılarak saklayın. Sezon başında kullanmadan önce bir kez daha durulayın.

Sık yapılan hatalar

• Galvanizli ya da boyası dökülmüş eski kazanda bal süzmek.
• Musluk altına sığacak yüksekliği hesaplamadan makine almak.
• Tabanda biriken balı zamanında boşaltmamak.
• Kazanı sıcak suyla ya da doğrudan ateşle “ısıtıp” balı hızlandırmaya çalışmak.
• Kazanı nemli ve bal artığıyla kışa bırakmak.