Varroa destructor is de belangrijkste parasiet van de honingbij en wereldwijd de voornaamste oorzaak van volkverliezen. De oorspronkelijke gastheer is de Aziatische honingbij; halverwege de twintigste eeuw ging de mijt over op de westerse honingbij en tegenwoordig komt zij vrijwel overal voor behalve in Australië.

De Aziatische honingbij leeft al duizenden jaren met deze mijt en heeft afweergedrag ontwikkeld. De westerse honingbij heeft die geschiedenis niet; een onbehandeld volk stort binnen enkele jaren in.

Levenscyclus

De mijt plant zich uitsluitend voort in gesloten broed. Die ene zin bepaalt de hele logica van de bestrijding.

Een vrouwtjesmijt gaat vlak voor het sluiten van de cel naast de larve naar binnen en verschuilt zich onder het voedersap. Zodra de cel gesloten is begint zij te voeden en eieren te leggen. Het eerste ei is mannelijk, de volgende vrouwelijk. De nakomelingen paren in de cel; wanneer de bij uitloopt komen de volwassen vrouwtjes met haar mee.

Darrencellen zijn gunstiger voor de mijt: omdat ze langer gesloten blijven bereiken meer nakomelingen de volwassenheid. Die voorkeur verklaart waarom het snijden van darrenraat werkt.

Hoe de schade ontstaat

Lang werd aangenomen dat de mijt zich voedt met hemolymfe. Recent onderzoek wijst erop dat het eigenlijke doelwit het vetlichaam is. Dat verschil is belangrijk, want het vetlichaam is verantwoordelijk voor afweer, ontgifting en winterhardheid.

De gevolgen:

• Uitlopende bijen wegen minder en leven korter
• De afweer wordt onderdrukt
• Het vetlichaam van de winterbij raakt beschadigd en de overwintering mislukt
• Virussen worden rechtstreeks in de hemolymfe gebracht

Het werkelijke gevaar: virusoverdracht

De meest verwoestende werking van varroa is niet het voeden maar het overbrengen van virussen. Vooral het vleugelmisvormingsvirus wordt door de mijt direct in de bij gebracht.

Daarom stort een volk vaak in zonder dat het mijtenaantal bijzonder hoog is. "Er zitten weinig mijten" betekent niet dat het veilig is.

Verschijnselen

• Roodbruine mijten met het blote oog zichtbaar op volwassen bijen
• Jonge bijen met misvormde vleugels die niet kunnen vliegen
• Onregelmatig, hiaatrijk broednest
• Kruipende bijen voor de kast
• Snelle en onverklaarde achteruitgang in het najaar

Zichtbare verschijnselen betekenen meestal dat het al laat is. Wacht niet op symptomen maar meet regelmatig.

De grondslag van de bestrijding

Varroa kan niet worden uitgeroeid; zij wordt onder een drempel gehouden. Een werkend programma bestaat uit vier delen:

• Meten: Regelmatige controle met poedersuiker of alcoholwassing
• Niet-chemische methoden: Broedonderbreking, darrenraat snijden, vangraat
• Toegelaten middelen: Indien nodig, met wisseling van werkzame stof
• Controle achteraf: Opnieuw meten na de behandeling

Dat laatste wordt het vaakst overgeslagen en kost het meest.

Timing

Het kritieke moment van het jaar is het einde van de zomer. De winterbijen worden dan opgekweekt; beschadigt de mijtdruk hun vetlichaam, dan overleeft het volk de winter niet. Het mijtenniveau in augustus bepaalt grotendeels hoeveel volken er in maart nog leven.

De broedloze periode is het tweede kritieke venster: alle mijten zitten dan op de bijen en één behandeling bereikt vrijwel de hele populatie.