Apitherapie

Apitherapie is een algemene term voor het gebruik van bijenproducten zoals honing, stuifmeel, bijenbrood (perga), propolis, koninginnengelei, bijenwas en bijengif om de gezondheid te ondersteunen. Naar een deel van deze producten wordt serieus onderzoek gedaan; bewezen geneeskrachtige werking bij mensen is voor de meeste toepassingen echter beperkt. Deze pagina is geen behandelgids, maar laat zien op welke wetenschappelijke en wettelijke basis de imker staat als hij over zijn eigen producten praat.

Wat is apitherapie, en wat niet?

Het woord apitherapie komt van het Latijnse apis (bij) en het Griekse therapeia (verzorging, behandeling). Het volksgebruik van bijenproducten als geneesmiddel kent een duizenden jaren oude geschiedenis van traditioneel gebruik; ook in Anatolië komen honing, propolis en stuifmeel voor in huismiddeltjes die van generatie op generatie worden doorgegeven.

Maar "wordt traditioneel gebruikt" en "werking is bewezen" zijn niet hetzelfde. In de moderne geneeskunde behoren slechts enkele specifieke en beperkte toepassingen van bijenproducten tot de gevestigde praktijk (bv. medische honing die voor wondverzorging is gemaakt, en de gifimmunotherapie die artsen bij bijengifallergie toepassen). De meeste overige beweringen bevinden zich op het niveau van laboratorium- of dierstudies.

Wat zijn bijenproducten? Een kort overzicht per product

De bijenkast levert producten van heel verschillende aard. Elk heeft een eigen samenstelling, eigen risico’s en een eigen bewijsniveau; ze allemaal onder één noemer "wondermiddel" samenvoegen is misleidend.

De details van de producten worden afzonderlijk besproken op de onderliggende pagina’s van deze rubriek (Honing en gezondheid, Stuifmeel en voeding, Propolis, Koninginnengelei, Bijengif, Bijenbrood).

Bewijsniveau: een laboratoriumbevinding is geen behandeling

De meeste berichten over bijenproducten zijn gebaseerd op een laboratoriumproef: een extract dat bacteriën in een petrischaal remt of een effect vertoont in een celkweek. Zulke bevindingen zijn waardevol, maar tonen niet aan dat een ziekte bij mensen geneest.

1. Laboratoriumonderzoek (in vitro): Het effect wordt gezien op cellen of micro-organismen, vaak bij concentraties die in het lichaam niet bereikt worden.
2. Dierstudie: Het effect wordt in een levend organisme waargenomen; maar dosis, duur en veiligheid zijn niet rechtstreeks naar mensen over te zetten.
3. Klinisch onderzoek bij mensen: Het nut wordt aangetoond bij een omschreven ziekte, met een controlegroep en voldoende deelnemers. Voor bijenproducten zijn gegevens op dit niveau schaars.

Eerlijke taal klinkt zo: "wordt traditioneel gebruikt", "eerste bevindingen zijn veelbelovend", "bewijs bij mensen is beperkt". Stellige zinnen als "voorkomt kanker", "versterkt de weerstand" of "geneest diabetes" worden wetenschappelijk niet ondersteund.

Veiligheid bij apitherapie: het belangrijkste deel

• Anafylaxie (ernstige allergie): Bijengif, koninginnengelei, stuifmeel en propolis kunnen een ernstige allergische reactie veroorzaken. Bij kortademigheid, zwelling van gezicht en lippen, uitgebreide netelroos of duizeligheid moet zonder tijdverlies 112 worden gebeld.
• Baby’s jonger dan één jaar krijgen geen honing: Sporen van Clostridium botulinum die in honing kunnen voorkomen, kunnen bij baby’s met een nog onvolgroeide darmflora zuigelingenbotulisme veroorzaken. Op deze regel bestaat geen uitzondering; een in honing gedoopte speen of met honing gezoete babyvoeding valt er ook onder.
• Behandeling met bijengif mag alleen onder toezicht van een arts plaatsvinden, in een omgeving waar spoedeisende hulp mogelijk is. Bij steekbehandelingen met levende bijen zijn fatale gevallen van anafylaxie gemeld, zelfs bij mensen die eerdere behandelingen zonder problemen hadden doorstaan.
• Astma en allergie in de voorgeschiedenis: Bij deze mensen is het risico op een reactie op koninginnengelei, stuifmeel en propolis hoger.
• Zwangerschap, borstvoeding, chronische ziekte en vast medicijngebruik: Raadpleeg een arts voordat je bijenproducten als supplement gebruikt; van sommige producten is gemeld dat ze met medicijnen kunnen interageren.
• Bloedsuiker: Honing is een geconcentreerde suikerbron; mensen met diabetes moeten de hoeveelheid met hun arts bespreken.

Hoe zorgt de imker ervoor dat zijn product gezond is?

Bij een product dat om gezondheidsredenen wordt gebruikt, worden residuen en besmetting nog belangrijker. Het krachtigste middel van de imker is goede imkerpraktijk:

• Let op de behandelperiode: Gebruik bij varroabestrijding alleen toegelaten middelen, volgens de duur en timing op het etiket; tijdens de behandeling mogen honingkamer, stuifmeelval en propolisrooster niet op de kast staan.
• Geen antibiotica: Producten uit een kast die met illegale middelen is behandeld, vormen een ernstig risico voor zowel de consument als de export.
• Rijp product: Onverzegelde honing met een hoog watergehalte gaat gisten; vochtig stuifmeel gaat schimmelen.
• Koudeketen: Producten als koninginnengelei en vers stuifmeel moeten vanaf het moment van oogsten koel worden bewaard.
• Administratie: Noteer uit welke kast, op welke datum en uit welke streek het product komt.

Mag je bij de verkoop van bijenproducten gezondheidsclaims doen?

In Turkije verbiedt de Verordening inzake etikettering en consumenteninformatie van de Turkse Levensmiddelencodex, afgezien van de regels voor voeding voor bijzondere medische doeleinden, om aan een levensmiddel de eigenschap toe te schrijven dat het een ziekte voorkomt, behandelt of geneest. Deze regel geldt niet alleen voor het etiket, maar ook voor reclame en promotie. De regels in de Europese Unie gaan in dezelfde richting.

Uitdrukkingen als "geneeskrachtig", "werkt als een medicijn" of "weerstandsbom" zijn daarom zowel misleidend als riskant vanwege mogelijke sancties. Veilige en eerlijke promotie berust op:

• wat het product is en hoe het gemaakt is,
• streek, vegetatie en oogsttijd,
• de juiste bewaaromstandigheden,
• wie het niet moet gebruiken (baby’s, mensen met een allergie),
• eventuele resultaten van laboratoriumanalyses.

Bijenwas en andere producten

Bijenwas wordt meestal niet als zelfstandig "geneesmiddel" gebruikt, maar als structuurgevende stof in zalven, lippenbalsem en cosmetica. Zelden kan het contactallergie veroorzaken; vooral was die met propolis vervuild is, kan bij een gevoelige huid een reactie geven. De verkoop van cosmetische producten valt onder aparte wetgeving.

Veelgemaakte fouten

• Een laboratoriumbevinding presenteren als "bewezen behandeling".
• Baby’s honing geven tegen hoest.
• Koninginnengelei, stuifmeel of propolis aanraden zonder naar allergieën te vragen.
• "Behandeling" met bijensteken uitproberen; gif toedienen zonder mogelijkheid tot spoedeisende hulp.
• Tijdens een behandeling stuifmeel, propolis of honing oogsten.
• De door de arts voorgeschreven behandeling stoppen en in plaats daarvan een bijenproduct gebruiken.