Koninginnenteelt en selectie

Koninginnenveredeling is het werk waarbij je met administratie en tests de beste volken van je bijenstand aanwijst en nieuwe moeren uitsluitend uit die volken kweekt, zodat je bijenbestand generatie na generatie beter wordt. Het doel zijn rustigere, gezondere, goed overwinterende en productieve volken. Zelfs een hobby-imker kan met een eenvoudige administratie en goede moervervanging binnen enkele jaren een duidelijk verschil zien.

Wat is koninginnenveredeling en wat is het verschil met koninginnenteelt?

Koninginnenteelt is de techniek van het opkweken van moeren: overlarven, doppen, bevruchtingskastjes. Veredeling (selectie, keuze van teeltmateriaal) is de beslissing uit de larven van welk volk en met de darren van welke volken je kweekt. Hoe goed de techniek ook is, een larve uit een middelmatig volk geeft een middelmatige moer.

Bij de honingbij worden gedrag, gezondheid en productiviteit van een volk grotendeels bepaald door de genetica van de moer en van de darren waarmee ze heeft gepaard. Alle werksters in het volk zijn immers dochters van die moer. Vervang je de moer, dan verandert binnen enkele weken ook het karakter van het volk.

Waarom doe je aan koninginnenveredeling?

• Rustige, goed te bewerken volken: inspecties duren korter, er zijn minder problemen met de buren en je hebt minder beschermende kleding nodig.
• Weerstand tegen ziekten en plagen: volken met sterk hygiënisch gedrag zijn beter bestand tegen kalkbroed en broedziekten; lijnen die de vermeerdering van Varroa destructor deels beperken, kunnen de behoefte aan bestrijdingsmiddelen verminderen.
• Lokale aanpassing: lokale rassen en ecotypen die aan klimaat en vegetatie van de streek zijn aangepast (bijv. de Kaukasische, Anatolische en Carnica-bij), worden met de juiste selectie behouden en versterkt.
• Lage zwermneiging en goede overwintering: volken die minder zwermen en sterk uit de winter komen, zijn de stevigste basis voor een goede opbrengst.
• Minder afhankelijkheid van buitenaf: een imker die zijn eigen goede lijn vermeerdert, is minder afhankelijk van het risico en de kosten van elk jaar moeren van ver te halen.

Op welke eigenschappen let je bij veredeling?

Het teeltdoel verschilt van imker tot imker; toch worden in de meeste programma's dezelfde basiseigenschappen gevolgd. Hoe elk ervan wordt gemeten, staat uitgebreid op de betreffende subpagina's.

Hoe pak je koninginnenveredeling stap voor stap aan?

1. Bepaal een doel: schrijf op wat je het meest wilt verbeteren. Meer dan twee à drie eigenschappen tegelijk nastreven vertraagt de vooruitgang.
2. Houd een administratie bij: geef elke kast en elke moer een nummer; noteer bij elke inspectie scores onder dezelfde kopjes. Zonder administratie geen veredeling; het geheugen overdrijft het goede volk van vorige zomer.
3. Vergelijk onder gelijke omstandigheden: beoordeel de volken in dezelfde bijenstand, in hetzelfde kasttype, bij vergelijkbare sterkte en met dezelfde behandeling.
4. Test: voer metingen zoals de hygiënetest en de varroatelling in dezelfde periode bij alle volken uit.
5. Kies teeltvolken: wijs een paar volken die minstens een heel jaar (inclusief overwintering) zijn gevolgd en consequent goed scoren aan als teeltvolk (moedervolk).
6. Denk aan de darrenkant: geef de geselecteerde volken darrenraat; gebruik zo mogelijk een geïsoleerd bevruchtingsstation of kunstmatige inseminatie.
7. Doe nakomelingenonderzoek: volg ook de volken met dochters van de gekweekte moeren volgens dezelfde criteria; daar blijkt de werkelijke waarde van de lijn.
8. Vervang de zwakke moeren: vervang de moer van de volken met de laagste scores door een moer uit de geselecteerde lijn.

Waarom is de darrenkant de helft van het werk?

Een jonge moer paart ver van de kast in de lucht met gemiddeld 10–20 darren. De helft van de genetica van de werksters komt van deze darren. Bij vrije paring ken je de vaderkant niet; zelfs het beste teeltvolk kan paren met middelmatige darren uit de omgeving.

Daarom zijn er bij veredeling drie wegen:

• Vrije paring + darrenverzadiging: door in geselecteerde volken veel darren op te kweken, de darrenpopulatie in de omgeving in je voordeel laten doorslaan.
• Geïsoleerd bevruchtingsstation: op plaatsen zonder andere volken in de omgeving, zoals een eiland of een hooggelegen dal, alleen geselecteerde darrenvolken plaatsen.
• Kunstmatige inseminatie: de moer in het laboratorium insemineren met sperma van bepaalde darren; dat geeft volledige controle, maar vraagt opleiding en apparatuur.

Veelgemaakte fouten bij veredeling

• Selecteren op de opbrengst van één seizoen: de kast met de meeste honing van dat jaar is vaak een kast met een goede standplaats of een die niet gezwermd heeft; er hoeft geen genetische meerwaarde achter te zitten.
• Vasthouden aan één teeltmoer: steeds uit dezelfde moer kweken leidt binnen enkele generaties tot inteelt en hagelschotbroed.
• Beslissen zonder de overwintering te zien: een volk dat in de zomer sterk lijkt, kan in de winter terugvallen; een teeltvolk moet minstens één winter hebben doorgemaakt.
• Een zwak volk onterecht afschrijven: zwakte door ziekte, moerloosheid of na een splitsing is geen genetisch gebrek.
• Willekeurig moeren uit verre streken halen: dat kan de lokale aanpassing verstoren, en bij kruisingen kan de steeklust in de tweede generatie toenemen.

Hoeveel veredeling kan een hobby-imker doen?

Een programma op laboratoriumniveau is niet nodig. Zelfs in een bijenstand van tien tot twintig kasten verandert de volgende aanpak binnen enkele jaren het karakter van de stand: elke kast scoren, moeren kweken uit de twee à drie beste volken, deze volken darrenraat geven en de moeren van de slechtste volken vervangen. Als meerdere imkers in dezelfde streek in dezelfde richting selecteren, verbeteren ze samen de darrenpopulatie; dat onderwerp wordt behandeld op de pagina "Teeltprogramma's en samenwerking".

In de subpagina's van dit onderdeel worden stamboek, prestatietests, de hygiënetest, genetische selectie, paringscontrole, veredeling op resistentie, gedrag en opbrengst en de keuze van teeltvolken afzonderlijk behandeld. Voor teelttechnieken zoals overlarven en de verzorging van doppen kun je de pagina's over "Koninginnenteelt" raadplegen.