Landbouwgewassen en imkerij

De relatie tussen landbouwgebieden en bijenteelt berust op het feit dat grote teeltarealen van zonnebloem, koolzaad, katoen, luzerne, esparcette en citrus bijen in korte tijd zeer veel nectar en pollen bieden. Hetzelfde veld kan in één week de kast vullen en de week daarna het volk vergiftigen door een bespuiting. Deze pagina beschrijft de drachtwaarde van de belangrijkste akkergewassen, hun bloeiperioden, de eigenschappen van hun honing en de maatregelen tegen vergiftiging door gewasbeschermingsmiddelen.

Wat bieden landbouwgebieden de imker?

• Intensiteit: Eén soort die op een groot areaal tegelijk bloeit, kan in korte tijd een zeer hoge honingopbrengst geven.
• Voorspelbaarheid: Omdat de zaaidata bekend zijn, is de bloei te voorspellen en kan een reisplan worden gemaakt.
• Eenbloemige honing: Honing van gewassen als zonnebloem, citrus en katoen kan apart worden geoogst en onder die naam worden verkocht.
• Bestuivingsinkomsten: Bij komkommerachtigen, zaadteelt en sommige fruit- en groenteteelten betaalt de teler voor bestuiving.

De belangrijkste akkergewassen en hun drachtwaarde

De data in de tabel zijn algemene perioden voor Turkije; ze verschillen per regio, zaaitijd, ras en het weer van het jaar. Een gewas dat als nateelt wordt gezaaid, kan in dezelfde provincie maanden later bloeien dan de hoofdteelt.

Zonnebloem

In Turkije wordt zonnebloem op grote arealen verbouwd, vooral in Thracië (Tekirdağ, Edirne, Kırklareli), maar ook in Centraal-Anatolië en de Çukurova-vlakte. De nectaropbrengst verschilt sterk per hybride ras, bodemvocht en temperatuur; in sommige jaren blijft de dracht zwak, ook al staan de velden vol. Zonnebloemhoning is rijk aan glucose en kristalliseert zeer snel; oogst hem voordat hij in de raat vast wordt. Volken die lang alleen op zonnebloem staan, kunnen door de eenzijdige pollen verzwakken.

Koolzaad

Koolzaad bloeit in het voorjaar en levert veel nectar en pollen terwijl de volken nog in ontwikkeling zijn; een goede koolzaaddracht laat het volk groeien en levert ook honing op. Door het hoge glucosegehalte kristalliseert de honing zeer snel; slinger verzegelde en half verzegelde raten zonder uitstel, anders wordt de honing in de raat vast en is hij niet meer te slingeren. Omdat koolzaadvelden tijdens de bloei vaak tegen plagen worden bespoten, is het onmisbaar het spuitschema te kennen.

Katoen

Katoen is een belangrijke nazomerbron in de Çukurova, de Egeïsche regio (Aydın, İzmir) en Zuidoost-Anatolië (Şanlıurfa). Katoen scheidt nectar af zowel in de bloem als in extraflorale nectariën op de bladeren en op de schutbladen rond de bloem. Omdat de pollenkorrels groot en stekelig zijn, verzamelen bijen weinig katoenpollen; volken die op katoen werken, hebben daarom een andere pollenbron nodig. Katoen is een van de akkergewassen waarop het meest wordt gespoten; imkeren in een katoengebied is zonder nauw contact met de teler zeer riskant.

Luzerne, esparcette en wikke

Luzerne (alfalfa, lucerne) geeft in warme, droge klimaten goede nectar. De bloem is voor de honingbij echter lastig door haar "tripmechanisme"; bijen halen de nectar vaak via de zijkant van de bloem en dragen weinig bij aan de bestuiving. Omdat luzerne voor veevoer aan het begin van de bloei wordt gemaaid, is er alleen dracht tussen de maaisneden en op zaadteeltpercelen.

Esparcette wordt vooral in Oost- en Centraal-Anatolië als voedergewas geteeld en is een van de waardevolste vlinderbloemigen voor de honingbij; in mei–juni geeft ze veel nectar. Wikkesoorten (voederwikke, bonte wikke) voeden de bij niet alleen via hun bloemen, maar ook via nectariën op de steunblaadjes aan de bladvoet.

Citrus

Aan de Middellandse Zeekust (Adana, Mersin, Hatay, Antalya) leveren sinaasappel-, citroen- en mandarijnboomgaarden in maart–april zeer veel nectar. Citrushoning is zeer licht van kleur, heeft een uitgesproken bloemengeur en kristalliseert fijnkorrelig. Plaagbestrijding in de boomgaarden tijdens de bloei, en het feit dat telers van sommige pitloze mandarijnrassen geen bijen willen, zijn zaken die vooraf besproken moeten worden.

Welke risico's hebben landbouwgebieden voor de imker?

Korte, abrupte dracht

Bij monocultuur duurt de bloei enkele weken, waarna het landschap volledig kaal is. Het volk gaat plotseling van overvloed naar schaarste; die overgang lokt roverij uit en de voorraad raakt snel op.

Bespuitingen

Dit is het grootste risico. De schade blijft niet beperkt tot massale sterfte: ook niet-dodelijke doses kunnen oriëntatie, leervermogen en broedontwikkeling verstoren. Een haalbij die de weg niet terugvindt, keert niet terug naar de kast; haar dode lichaam zie je niet, maar het volk is haar kwijt. Stof dat vrijkomt bij het zaaien van behandeld zaad kan bovendien op bloeiende planten en water in de omgeving terechtkomen.

Eenzijdige voeding en verlies van wilde kruiden

De pollen van één gewas zijn een onvolledig voedselpakket. Verdwijnen daarnaast door onkruidbestrijding ook de bloeiende planten langs de akkerranden, dan verzwakt het volk, ook al lijkt het ruim gevoed.

Hoe herken je vergiftiging door bestrijdingsmiddelen en wat moet je doen?

De volgende verschijnselen wijzen op vergiftiging:

• Plotselinge massale sterfte voor en in de kast
• Bijen die trillen, rondtollen, niet kunnen vliegen of hun coördinatie kwijt zijn
• Dode bijen met uitgestoken tong
• Een plotselinge afname van de haalbijen; alleen jonge bijen blijven in de kast achter
• Hetzelfde beeld gelijktijdig bij veel volken in dezelfde bijenstand en in bijenstanden in de omgeving

1. Documenteer: Maak foto's en video's; noteer datum, tijd en locatie.
2. Neem monsters: Verzamel een ruime hoeveelheid pas gestorven bijen in een schone bak en vries die in. Neem zo nodig ook monsters van bloemen, raat en pollen.
3. Meld het: Wend je tot de officiële veterinaire dienst of de lokale landbouwautoriteit; laat met het dorpshoofd en getuigen een proces-verbaal opmaken.
4. Ondersteun het volk: Geef schoon water en zo nodig voer; overweeg de volken weg te halen uit de buurt van het bespoten gebied.

Hoe verklein je het risico van bespuitingen?

• Beroep je op de regels: De Turkse bijenteeltverordening schrijft voor dat de teler vóór de gewasbescherming de lokale landbouwautoriteit en het dorpshoofd inlicht en dat het spuitschema vooraf aan imkers in de omgeving wordt bekendgemaakt. Van de imker wordt op zijn beurt verwacht dat hij zijn bijenstand uit de buurt van bespoten percelen houdt en het schema in zijn streek navraagt.
• Praat rechtstreeks met de teler: Dit is de meest effectieve afzonderlijke maatregel. Laat je telefoonnummer achter en informeer vooraf naar de spuitdag.
• Afstand: Zet de kasten niet pal aan de rand van het veld, maar liefst iets verder weg en aan de kant waar de wind het middel niet naartoe blaast.
• Water: Zet schoon water in de bijenstand, zodat de bijen niet naar vervuilde plassen op het veld gaan.
• Vertrek in de risicoperiode: De volken tijdelijk verplaatsen in een periode met veel bespuitingen is meestal goedkoper dan het verlies opvangen.

Hoe plan je het reizen naar landbouwgebieden?

Een imker die volken naar een landbouwgebied brengt, moet de volgende vragen vooraf beantwoorden:

1. Wanneer begint en eindigt de bloei? Vraag naar de zaaidatum en het ras.
2. Wat is het spuitschema? Wie gebruikt wanneer welke groep middelen?
3. Hoe wordt er geoogst? Koolzaad- en zonnebloemhoning worden snel vast; slingerapparatuur en emmers moeten klaarstaan.
4. Waar gaan de volken daarna heen? Als de dracht voorbij is, beginnen roverij en schaarste; een volgende drachtbron of een voerplan moet klaarliggen.

De teler uitleggen dat bestuiving bij veel gewassen de opbrengst en kwaliteit verhoogt, is de beste manier om samenwerking rond bespuitingen op te bouwen. Een teler die aan bijen verdient, is eerder bereid ze te beschermen.