Hygiëne op de bijenstand

Hygiëne op de bijenstand omvat de regels voor reinheid en orde bij gereedschap, handschoenen, raten, volken en slingerruimte, bedoeld om te voorkomen dat ziekteverwekkers tussen volken en bijenstanden worden overgebracht. Het is het goedkoopste en meest overgeslagen onderdeel van ziektebeheer, want een groot deel van de besmettingen wordt niet door de bij maar door de imker overgedragen. Hygiëne draait niet om het kopen van uitrusting, maar om het aanleren van gewoonten.

Hoe verspreidt de imker ziekten?

Ook bijen verspreiden ziekten: via verdwalen, roverij en zwermen. Maar de spullen van de imker verspreiden ze veel sneller en verder:

• een beitel en handschoenen die van kast naar kast worden gebruikt,
• raten, honing en broedramen die tussen volken worden verplaatst,
• volken, zwermen, koninginnen, raten en honing van onbekende herkomst,
• raten, slingerresten en kasten van dode volken die open op de bijenstand blijven staan.

Elk van deze routes kan met een eenvoudige gewoonte worden afgesloten.

De beitel: het grootste risico

De beitel (kastbeitel) is de meest voorkomende besmettingsroute van volk naar volk. Sporen van de verwekker van Amerikaans vuilbroed blijven levend in honing- en propolisresten op het gereedschap en worden naar de volgende kast meegenomen. Deze sporen blijven tientallen jaren kiemkrachtig; afnemen met alcohol doodt de sporen niet.

Methoden die wel werken:

1. Afschrapen: Schraap eerst propolis-, was- en honingresten weg; op een niet schoongemaakt oppervlak is geen enkele methode volledig effectief.
2. Door de vlam halen: Het schoongemaakte gereedschap grondig afbranden met een brander of gasvlam is de betrouwbaarste methode in het veld.
3. Wassen in sodawater: Een hete oplossing van kristalsoda lost propolis- en honingresten op; een emmer sodaoplossing op de bijenstand en gereedschap en handschoenen tussen de kasten erin dompelen is een praktische gewoonte.

Meerdere beitels op de bijenstand hebben en met een schone werken terwijl de gebruikte in de oplossing ligt, versnelt het werk. Zelfs op een bijenstand die gezond lijkt, is schoonmaken tussen elke kast, of in elk geval tussen elke groep kasten, een goede gewoonte; bij een kast met ziektevermoeden is de regel absoluut.

Handschoenen en kleding

Leren handschoenen zijn niet goed te wassen; na verloop van tijd hopen propolis, honing en sporen zich erin op. Wegwerphandschoenen van nitril of wasbare handschoenen zijn hygiënischer. Vervang de handschoenen als ze vuil zijn en vooral na een verdacht volk; dat vermindert de overdracht tussen volken aanzienlijk.

Overalls en jassen moeten regelmatig worden gewassen. Propolis en honing erop dragen niet alleen ziekten over, maar houden ook geuren vast die bijen agressief maken. Ga je naar verschillende bijenstanden, gebruik dan schone kleding en schoon gereedschap.

Raatbeheer en raatvernieuwing

• Verplaats raten niet zomaar tussen volken: Moet het toch, zorg dan dat het bronvolk gezond is en dat het broed geen tekenen van vuilbroed vertoont.
• Vernieuw oude raten regelmatig: Donkere, oude broedraten hopen sporen, residuen van bestrijdingsmiddelen en larvenhuidjes op. Elk jaar een deel van de broedraten uitnemen en vervangen door kunstraat is een gangbare praktijk.
• Laat uitgenomen raten niet open staan: Ze trekken rovers en wasmot aan en verspreiden de ziekteverwekkers erin over de bijenstand.
• Bescherm opgeslagen raten: Bewaar ze op een plek die bij- en knaagdierdicht is en controleer ze regelmatig op wasmot.

Bodemplank en reiniging van de kast

Dode bijen, wasgruis en resten van zieke larven die zich op de bodemplank ophopen, voeden de wasmot en houden ziekteverwekkers in de kast. In het voorjaar en wanneer nodig wordt de bodemplank schoongeschraapt. Bij een gazen bodem wordt de schuiflade eronder regelmatig geleegd. Kastdelen die niet in gebruik zijn, worden voor hergebruik afgeschraapt, gereinigd en goed gedroogd.

Dood volk en ziektevermoeden

Vind je een ingestort of dood volk, sluit de kast dan onmiddellijk af. Een kast die open blijft, wordt leeggeroofd en de ziekteverwekker verspreidt zich over de hele bijenstand, zelfs naar naburige bijenstanden. Zolang de doodsoorzaak niet bekend is, worden raten en honing niet aan een ander volk gegeven.

Plan ook de volgorde van inspecteren met het oog op hygiëne: eerst de sterke en gezonde volken, als laatste de verdachte of zwakke volken.

Nieuwe volken, zwermen en koninginnen binnenhalen

Een volk dat van buiten komt, moet zo mogelijk eerst een tijdje op een aparte plek of in een hoek van de bijenstand staan voordat het bij de rest komt. Tijdens deze quarantaine worden broed, ziekteverschijnselen en varroabesmetting gecontroleerd.

• Volken, raten en honing van onbekende herkomst kopen is het riskantst.
• Gevangen zwermen moeten apart blijven tot ze hun eerste broed hebben, en het broed moet worden gecontroleerd.
• De begeleidende bijen die met gekochte koninginnen meekomen, worden bij het invoeren zo mogelijk uit het kooitje verwijderd.
• Voer bijen geen honing van onbekende herkomst: honing uit de supermarkt of geïmporteerde honing kan sporen van Amerikaans vuilbroed bevatten.

Slinger- en opslagruimte

• Houd je aan de regels voor voedselhygiëne: schone oppervlakken, gewassen handen, een ruimte die afgesloten is voor bijen en ongedierte.
• Slingers, ontzegelbakken en emmers moeten van voedselveilig materiaal zijn en na elk gebruik met heet water worden gewassen en gedroogd.
• Laat slingerresten en ontzegelwas niet open op de bijenstand staan.
• Wil je was van oude raten opnieuw als kunstraat gebruiken, houd raten uit zieke kasten dan apart; smelten thuis doodt de sporen niet.

Registratie: het onzichtbare deel van hygiëne

Welk volk kwam waarvandaan en ging waarheen, welke raat is naar welke kast verplaatst, van welke bron komt welke koningin? Als er een probleem opduikt, maakt deze administratie het mogelijk de bron te vinden en alleen in de betrokken kasten in te grijpen; zonder administratie wordt de hele bijenstand verdacht.