Honingproductie

Honingproductie betekent een sterk volk tijdig op de hoofddracht voorbereiden, de honingkamer op het juiste moment geven en de rijpe (verzegelde) honing oogsten, waarbij het wintergedeelte voor het volk blijft. Het grootste deel van de opbrengst wordt maanden vóór de oogst bepaald, bij het voorjaarsbeheer. Op deze pagina worden honingkamerbeheer, oogsttijdstip, slingeren en kwaliteit stap voor stap uitgelegd.

Hoe ontstaat honing?

Haalbijen verzamelen nectar van bloemen en, van sommige planten, de zoete afscheiding die insecten achterlaten (bv. de afscheiding van de dennendopluis op dennen). In de kast wordt deze vloeistof van bij tot bij doorgegeven en daarbij met enzymen vermengd, waarbij complexe suikers worden gesplitst in enkelvoudige suikers. De bijen verdelen de vloeistof over de cellen van de raat en laten het water verdampen door met hun vleugels te waaieren.

Als het watergehalte voldoende is gedaald, wordt de cel met een dun waslaagje afgesloten; dat heet verzegelen. Verzegelde honing is het teken van het volk dat "deze voorraad klaar is", en voor de imker het betrouwbaarste oogstcriterium.

Wat bepaalt de honingopbrengst?

Een werkster komt ongeveer 21 dagen na het eitje uit de cel en wordt, na twee à drie weken binnendienst, haalbij. De bijen die op de hoofddracht nectar moeten halen, moeten dus ongeveer 5–6 weken vóór de dracht als eitje gelegd zijn. Wie pas in actie komt als de dracht er is, is te laat; deze rekensom wordt uitgebreid behandeld op de pagina "Het benutten van de dracht".

• Sterkte van het volk: Met veel bijen en veel haalbijen de hoofddracht ingaan, bepaalt de opbrengst het sterkst.
• Moer: Een jonge, goed leggende moer versnelt de voorjaarsontwikkeling.
• Zwermcontrole: Een volk dat vóór de dracht zwermt, verliest een groot deel van zijn haalkracht.
• Gezondheid: Een hoge varroalast en ziekten drukken de opbrengst ongemerkt.
• Ligging en weer: De afstand van de bijenstand tot de dracht, en temperatuur, luchtvochtigheid en neerslag die de nectarafscheiding beïnvloeden, zijn bepalend.

Wanneer en hoe geef je een honingkamer?

De honingkamer (honingbak, opzetbak) is de bak die op het broedgedeelte wordt gezet en waarin alleen honing opgeslagen moet worden. De timing is een evenwicht in twee richtingen:

• Geef op tijd: De honingkamer wordt toegevoegd als het grootste deel van de ramen in de broedkamer met bijen bezet is en de dracht begint. Ben je te laat, dan vindt de moer geen plek meer om te leggen en neemt de zwermneiging toe.
• Geef ook niet te veel: Een zwak volk kan een grote ruimte niet warm houden en niet beschermen; er ontstaat risico op wasmot en roverij.
• Geef bij voorkeur uitgebouwde raten: Met kant-en-klare raat kunnen de bijen direct honing opslaan. Geef je kunstraat, kies dan dagen met volop dracht.
• Tweede honingkamer: Als de eerste honingkamer voor ongeveer driekwart vol is, wordt de tweede toegevoegd; bij een sterke dracht voorkomt vroeg handelen ruimtegebrek.

Moet je een moerrooster gebruiken?

Een moerrooster is een plaat met openingen waar werksters wel, maar de moer niet door kan. Het voorkomt broed in de honingkamer, zodat de te slingeren ramen schoon blijven. Daartegenover kan het bij zwakke volken en bij kunstraat die nog helemaal niet is uitgebouwd, de bijen afremmen om naar de honingkamer te gaan. Veel imkers leggen het rooster pas ertussen als de bijen al in de honingkamer zitten.

Wanneer oogst je honing?

Het criterium voor de oogst is niet de kalender, maar de rijpheid. De algemene regel is dat minstens driekwart van de cellen verzegeld is. Bij gedeeltelijk verzegelde ramen doe je een eenvoudige proef: houd het raam horizontaal en geef een schok; druppelt er nectar uit de cellen, dan is de honing nog niet rijp.

Voor een nauwkeuriger resultaat meet je het watergehalte met een refractometer. Honing met een hoog watergehalte gaat na verloop van tijd gisten (fermenteren) en de hele partij kan bederven. Streef naar een watergehalte onder 18%; de algemene wettelijke bovengrens is 20% (voor sommige honingsoorten kan dit anders zijn).

Oogsten stap voor stap

1. Haal de bijen uit de honingkamer: Een of twee dagen voor de oogst wordt tussen honingkamer en broedkamer een bijenontsnapper (uitloopbord) gelegd. De bijen gaan naar beneden, maar kunnen niet terug. Afvegen of afschudden gaat sneller, maar verstoort het volk meer.
2. Gebruik weinig rook: Veel rook kan in het aroma van de honing trekken; werk rustig en kort.
3. Let op roverij: Is de dracht voorbij, laat de ramen dan niet onbedekt staan; vervoer de honingkamers in gesloten kisten.
4. Laat het wintergedeelte staan: Bereken de voorraad die het volk nodig heeft om de winter door te komen; in koude streken met lange winters laat je meer honing achter.
5. Houd aantekeningen bij: Welke bijenstand, welke dracht en welke datum; vervoer partijen die apart geslingerd moeten worden ook apart.

Hoe slinger je honing?

Slingeren gebeurt in een schone, afgesloten ruimte waar geen bijen binnen kunnen komen. Vergeet niet dat honing vocht aantrekt; laat de ramen niet in een vochtige ruimte staan.

1. Ontzegelen: De wasdekseltjes worden met een ontzegelmes of ontzegelvork weggesneden. De ontzegelingswas wordt apart verzameld; het is de waardevolste bijenwas.
2. Slingeren (honingslinger): De ramen worden in de slinger gezet. Eerst langzaam, daarna snel draaien; volle, zware raten kunnen breken als je meteen snel begint.
3. Zeven en laten rusten: De honing gaat door een grove en een fijne zeef en wordt in een rijpingsvat gedaan. In honing die een paar dagen rust, komen luchtbelletjes en wasdeeltjes naar boven; die worden afgeschept.
4. Afvullen: Vul af in schone, droge, voedselveilige potten en etiketteer ze.

Honing verwarmen maakt hem vloeibaarder, maar te veel warmte bederft het aroma en verhoogt het HMF-gehalte (hydroxymethylfurfural), een kwaliteitscriterium. Moet er verwarmd worden, doe dat dan bij lage temperatuur en kort.

Gescheiden oogsten en kwaliteit

Gescheiden slingeren per drachtperiode en per bijenstand levert drie dingen op: het maakt de claim eenbloemige honing (bv. kastanje, linde, robinia) met stuifmeelanalyse aantoonbaar, het behoudt de karakterverschillen tussen de honingsoorten, en het zorgt voor traceerbaarheid als er een probleem ontstaat. Alles in één ketel samenvoegen maakt alle drie de voordelen teniet.

• Kristallisatie (vast worden): Een natuurlijk proces, geen bederf. De snelheid hangt af van de suikersamenstelling van de honing en van de temperatuur.
• Bewaren: In een gesloten verpakking, op een koele, droge plek uit de zon. In een open verpakking trekt honing vocht aan en kan gaan gisten.
• Hygiëne: Gebruik vaten van roestvrij staal of voedselveilige kunststof; gegalvaniseerd en roestig metaal mag niet met honing in aanraking komen.

Bijvoeren en oogsten gescheiden houden

Moet er in een drachtloze periode worden gevoerd, dan worden eerst de honingkamers weggenomen. Siroopvoorraad die van het voeren is overgebleven, moet in de broedkamer zijn opgebruikt, zodat hij het volgende seizoen niet naar de honingkamer wordt verplaatst.

Veelgemaakte fouten

• Onverzegelde honing oogsten: Leidt tot gisting en verzuring.
• Het volk laten hongeren: Na de laatste dracht alle honing wegnemen is een veelvoorkomende oorzaak van winterverliezen.
• Te laat een honingkamer geven: Betekent zwermen en een gemiste dracht.
• Slingerresten open op de bijenstand laten staan: Lokt roverij en verspreiding van ziekten uit.
• De honingkamer tijdens een behandeling op de kast laten staan: Geeft risico op residuen.