Winterverzorging

Winterverzorging omvat al het werk dat ervoor zorgt dat een bijenvolk de koude maanden doorkomt met gezonde winterbijen, voldoende en bereikbare voorraad en een droge kast. Het volk dat de winter moet overleven, wordt eigenlijk in de nazomer en het najaar voorbereid; in de winter is het aan de imker om de kast van buitenaf te observeren zonder haar te openen en bij noodgevallen in te grijpen.

Wat zijn de drie voorwaarden om de winter door te komen?

Of een bijenvolk de winter goed doorkomt, hangt af van drie basisvoorwaarden. Ontbreekt er één, dan kunnen de andere twee het volk meestal niet redden:

• Gezonde winterbijen: Langlevende bijen die in de nazomer bij een lage varroalast zijn opgegroeid en een goed ontwikkeld vetlichaam hebben.
• Voldoende en bereikbare voorraad: De ligging is net zo belangrijk als de hoeveelheid; de honing moet boven en vlak bij de tros zitten.
• Een droge kast: Een stevige kast waarin gecondenseerd vocht niet naar beneden druppelt en de ventilatie niet is afgesloten.

Wat zijn winterbijen en waarom zijn ze zo belangrijk?

In de zomer leeft een werkster maar enkele weken. De winterbijen die in de nazomer en het najaar opgroeien, kunnen daarentegen maanden leven. Dat danken ze aan een goed ontwikkeld vetlichaam en de voedselreserves die daarin zijn opgeslagen (vooral het eiwit vitellogenine).

De mijt Varroa destructor voedt zich juist met dit weefsel en draagt virussen op de bijen over. Is de mijtenlast hoog in de periode waarin de winterbijen opgroeien, dan worden de bijen zwak en kortlevend geboren. Het resultaat is bekend: het volk smelt midden of eind van de winter snel weg; er blijft volop honing in de kast, maar geen bijen.

Daarom is de eerste stap in de wintervoorbereiding niet het bijvoeren, maar een tijdige varroameting en -behandeling in de nazomer. De details staan op de pagina’s Najaarsverzorging en Zomerverzorging.

Hoe werkt de wintertros?

Als het koud wordt (meestal rond 14 °C en lager), vormen de bijen tussen de raten een compacte wintertros (winterkluwen). De bijen in de buitenmantel klemmen zich stevig aaneen en isoleren; de bijen binnenin produceren warmte door hun vliegspieren te laten trillen. Terwijl de kern van de tros warm wordt gehouden, kan de rest van de kast net zo koud zijn als de buitenlucht.

Naarmate de tros honing verbruikt, schuift hij langzaam naar boven. Zijwaarts bewegen is in de kou juist heel moeilijk. Veel regels van de winterverzorging berusten op dit eenvoudige feit.

Hoeveel wintervoorraad is nodig, en waar moet die zitten?

• De hoeveelheid verschilt per streek: In kustgebieden met korte, zachte winters is weinig voorraad nodig, op hoogvlakten met lange, strenge winters veel meer. Deze behoefte ligt grofweg tussen 10 en 25 kg; de betrouwbaarste maat is het verbruik bijhouden van de volken die op je eigen bijenstand overwinteren.
• Schatten aan de hand van ramen: Een volledig gevuld en verzegeld Langstroth-broedraam bevat ongeveer 2–2,5 kg honing; het aantal volle ramen geeft snel een idee van de voorraad.
• Vul op tijd aan: Wintervoer moet worden gegeven bij temperaturen waarbij de bijen het nog kunnen verwerken en verzegelen. Te laat gegeven voer blijft vochtig en kan gaan gisten.
• Let op honingdauwhoning: Honingdauwhoning, zoals dennenhoning, is rijk aan mineralen en bepaalde suikers; bij volken die lang geen reinigingsvlucht kunnen maken, kan het diarree (dysenterie) veroorzaken. In streken met strenge winters wordt aangeraden een deel van de honingdauwhoning in de broedkamer te vervangen door bloemenhoning of suikersiroop.
• Ligging van de voorraad: De tros beweegt naar boven; de voorraad moet boven en direct naast de tros zitten.

Wat is isolatiehonger?

Honing in de kast is niet genoeg; de tros moet er ook bij kunnen. Tijdens een lange koude periode kan de tros niet naar het volgende raam overstappen. Het resultaat is verrassend: het volk kan verhongeren terwijl er twee raten verderop volle ramen staan. Dit heet isolatiehonger.

Waarom zijn vocht en ventilatie in de winter zo belangrijk?

De tros kan tegen kou, maar niet tegen condenswater dat er voortdurend op druppelt. Waterdamp uit de ademhaling van de bijen condenseert onder het koude dak en druppelt naar beneden. Natte bijen verliezen warmte, en de raten gaan schimmelen.

• Het dak mag niet lekken; regen- en smeltwater mogen niet naar binnen komen.
• De kast moet licht voorover hellen, zodat water via het vlieggat naar buiten loopt.
• De ventilatie mag niet worden afgesloten: Het vlieggat wordt vernauwd, maar niet helemaal dichtgemaakt; een kast luchtdicht afsluiten houdt het vocht binnen.
• De kast moet van de grond staan: Bodemvocht en kou mogen niet rechtstreeks in de bodem trekken.
• Isolatie onder het dak (bv. isolatiemateriaal op het dekplankje) helpt ervoor te zorgen dat condensatie niet boven de tros, maar langs de kastwanden ontstaat.

Muizen, ratten en andere winterplagen

Zodra de tros gevormd is, bewaakt niemand meer het vlieggat. Een warme kast vol honing is een ideaal winterverblijf voor muizen; ze knagen aan de raten en vervuilen de kast met hun nest.

• Een muizenschuif of vlieggatvernauwer wordt in het najaar aangebracht, vóór de eerste koude.
• In sommige streken kunnen spechten in de winter gaten in de kastwanden hakken; gaas biedt bescherming.
• Tegen wind, sneeuwlast en dieren worden de kasten met spanbanden vastgezet en wordt er gewicht op gelegd.

Wat moet de imker in de winter doen?

In de winter wordt de kast niet geopend. De tros verstoren, warmte laten ontsnappen en het met propolis afgedichte dak loswrikken schaadt het volk. Wat je kunt doen, gebeurt van buitenaf:

1. Gewichtscontrole: Houd de voorraad bij door de achterkant van de kast licht op te tillen of met een handweegschaal te wegen. Noteer kasten die lichter beginnen te worden.
2. Controle van het vlieggat: De ingang mag niet verstopt raken door dode bijen, sneeuw of ijs. Maak een verstopte ingang met een dun stokje vrij, zonder de kast te schudden.
3. De vliegplank observeren: Op zonnige, zachte dagen (vanaf ongeveer 10 °C) maken de bijen een reinigingsvlucht. Vliegactiviteit is een goed teken.
4. Luisteren: Een zacht, regelmatig gezoem als je je oor tegen de kastwand legt, laat zien dat de tros leeft.
5. Controle na storm: Loop daken, spanbanden en bokken na.

Hoe geef je in de winter noodvoer?

Is het gewicht tot een kritiek niveau gedaald, dan is noodvoer nodig. In de kou wordt geen vloeibare siroop gegeven: de bijen kunnen hem niet verwerken, koude siroop koelt de tros af en verhoogt het vocht in de kast. In plaats daarvan gebruik je vast voer.

• Suikerdeeg (fondant) of suikerpasta wordt recht boven de tros gelegd, op de toplatten of onder het gat in het dekplankje.
• Open de kast kort, op een zacht moment, bij voorkeur rond het middaguur; er worden geen ramen uitgenomen.
• Snijd de zak deeg aan de bovenkant open, zodat de bijen er een oppervlak bij kunnen; de rest van de verpakking kan blijven zitten, zodat het deeg niet uitdroogt.
• Aan het eind van de winter, als de broedproductie op gang komt, stijgt het verbruik snel; is het deeg op, vul het dan aan.

Volken die aan het eind van de winter dood zijn: doe een lijkschouwing

Een kast die de winter niet heeft overleefd, bevat waardevolle informatie voor het volgende jaar. Sluit de kast in het voorjaar af zodat er geen roverij ontstaat, en onderzoek haar daarna:

• Dode bijen met de kop in de cellen en geen honing in de buurt: verhongering; wel honing in de buurt: isolatiehonger.
• Heel weinig dode bijen, volop honing: Het volk is midden in de winter weggesmolten; de meest voorkomende oorzaak is varroa en de virussen die daarmee samenhangen.
• Ontlastingsvlekken in de kast: Diarree; denk aan de kwaliteit van het voer, vocht of nosema.
• Afwijkende broedresten of een vieze geur: Verdenking van broedziekte; gebruik de raten niet in een andere kast en raadpleeg zo nodig de officiële veterinaire dienst.