Kasten en kastonderdelen

Meet- en monitoringsinstrumenten zijn hulpmiddelen waarmee de imker kast en honing niet op het oog schat, maar met cijfers beoordeelt: de belangrijkste zijn de refractometer, de pH-meter, de kastweegschaal, de temperatuur- en vochtmeter, de vliegteller, de maatbekers voor varroa en de testkits voor ziekten. Wanneer het juiste instrument op het juiste moment en steeds op dezelfde manier wordt gebruikt, verbetert het de beslissingen over voeren, oogsten en behandelen duidelijk. Deze pagina vat samen waarvoor elk instrument dient en waar u het best kunt beginnen.

Waarom zijn meten en monitoren in de imkerij nodig?

Het oog van een ervaren imker ziet veel; maar als een waarneming niet in cijfers wordt vastgelegd, kan ze niet worden vergeleken met vorig jaar, met de kast ernaast of met een wettelijke grens. Oordelen als "de honing lijkt rijp", "de kast voelt zwaar" of "er zijn weinig mijten" verschillen van persoon tot persoon en van dag tot dag.

Meten dient drie doelen:

• Verlies voorkomen: een partij honing met een hoog vochtgehalte opmerken vóór het slingeren, of een volk dat in de winter honger lijdt op tijd voeren.
• Timing: niet op gevoel, maar op basis van gegevens weten op welke dag de nectardracht begint of eindigt of de broedloze periode aanbreekt.
• Bewijs: bij verkoop, certificering of een aanvraag bij een laboratorium gedateerde en cijfermatige gegevens bij de hand hebben.

Waarvoor dient welk meetinstrument?

De tabel hieronder toont de belangrijkste instrumenten in de imkerij, wat ze meten en welke beslissing ze beïnvloeden. Van elk instrument staat een uitgebreide pagina in de afdeling "Meet- en monitoringsinstrumenten" van de bibliotheek.

Instrumenten die de honingkwaliteit meten: refractometer en pH-meter

Refractometer

Een refractometer toont binnen enkele seconden het vochtgehalte, op basis van hoe sterk een druppel honing het licht breekt. Honing met een hoog vochtgehalte gaat gisten (fermenteren); één verkeerde partij kan de hele tank bederven. De wettelijke bovengrens is voor de meeste honing 20%; voor een lange houdbaarheid is het praktische doel 18% of lager. Er wordt gemeten ten opzichte van een referentie van 20 °C en het apparaat moet regelmatig worden gekalibreerd.

pH-meter

Een pH-meter meet de zuurgraad van met water verdunde honing. De pH van honing is op zichzelf geen kwaliteitsgrens; het criterium in de regelgeving is de vrije zuurgraad. Toch is de pH een nuttige indicator om bloemenhoning van honingdauwhoning (dennenhoning) te onderscheiden en een afwijkende partij op te merken. Apparaten met een elektrode moeten op elke meetdag met bufferoplossingen worden gekalibreerd.

Het volk volgen zonder de kast te openen: weegschaal, temperatuur en vocht, vliegteller

Elke keer dat u de kast opent, wordt het volk gestoord, gaat er warmte verloren en kost het tijd. Monitoringsinstrumenten waarbij de kast dicht blijft, zorgen ervoor dat u een ingreep bewaart voor het moment dat die echt nodig is.

• Kastweegschaal: koopt u één monitoringsinstrument, dan is dit de eerste keus. Neemt het gewicht toe, dan is er dracht; neemt het niet toe terwijl er bloei is, dan geeft de plant geen nectar. In de winter laat hij ook het voerverbruik zien.
• Temperatuur- en vochtmeter: het broednest wordt op ongeveer 34–36 °C gehouden; is die waarde stabiel, dan is er broed, daalt en schommelt ze, dan is het broed afgelopen. Een vochtsensor waarschuwt in de winter vroeg voor condens die zich onder het dak verzamelt.
• Vliegteller: telt het verkeer bij de ingang. Een plotselinge daling kan wijzen op vergiftiging of verlies van haalbijen, een plotselinge stijging op roverij of zwermen.

Welke instrumenten zijn er om varroa te meten?

Behandelen zonder de varroa-belasting (Varroa destructor) te kennen, betekent ofwel onnodige middelen, ofwel een te late ingreep. De belangrijkste instrumenten:

• Uitwasbeker (alcohol of water met afwasmiddel): ongeveer 300 bijen uit het broednest (ongeveer een half waterglas) worden geschud en de gevallen mijten worden geteld. De betrouwbaarste methode; de bijen gaan dood.
• Poedersuikermethode: met dezelfde beker, zonder de bijen te doden; omdat een deel van de mijten op de bijen kan blijven zitten, kan het resultaat iets te laag uitvallen.
• Onderlegger (plakkerige plaat): vangt bij kasten met gaasbodem de natuurlijke mijtenval op. Goed om een trend te volgen en het effect van een behandeling te zien, zwak om er alleen een beslissing op te baseren.
• Ontzegelvork: wordt gebruikt om gesloten darrenbroed te openen en naar mijten te zoeken; geeft een vroege waarschuwing.

Veel handleidingen geven voor het eind van de zomer een niveau van ongeveer 3 mijten per 100 bijen als drempel om in te grijpen; dat kan per streek en seizoen verschillen. Waar het echt om gaat, is steeds dezelfde methode en dezelfde hoeveelheid bijen te gebruiken.

Veldtestkits voor ziekten en het vergrootglas

Veldtestkits (lateral-flow-tests) geven bij ziekten zoals Amerikaans en Europees vuilbroed binnen enkele minuten een voorlopig resultaat op basis van een verdachte larve. De uitslag van een kit is geen definitieve diagnose; die wordt in het laboratorium gesteld.

Een goed vergrootglas (ongeveer 10 keer) en een zaklamp zijn de goedkoopste maar meest gebruikte hulpmiddelen om eitjes, jonge larven, mijten en ziekteverschijnselen te zien. Voor microscopische ziekteverwekkers zoals sporen van nosema zijn een microscoop of een laboratorium nodig.

Welke meetinstrumenten schaf je als eerste aan?

1. Varroamaatbeker: moet voor elke imker als onmisbaar worden beschouwd; het goedkoopste instrument dat de meeste beslissingen verandert.
2. Refractometer: voor iedereen die honing verkoopt of slingert. Eén geredde partij betaalt de kosten ruimschoots terug.
3. Kastweegschaal: één per bijenstand, onder een representatief volk. Je kunt ook beginnen met een mechanische weegschaal of een handunster.
4. Temperatuur- en vochtsensor: in een paar kasten, om de overwintering en de broedloze periode te volgen.
5. Vliegteller en pH-meter: naar behoefte; de eerste bij bijenstanden op afstand, de tweede voor wie zich intensief met honingkwaliteit bezighoudt.

Hoe gebruik je metingen op de juiste manier?

• Consistentie: hetzelfde tijdstip, dezelfde methode, dezelfde hoeveelheid. Tellingen die de ene keer met alcohol en de andere keer met poedersuiker zijn gedaan, zijn niet te vergelijken.
• Kalibratie: de refractometer aan het begin van het seizoen, de pH-meter op elke meetdag, de weegschaal met tarra en een bekend gewicht controleren.
• Registratie: meting, datum en uitgevoerde ingreep (honingkamer toevoegen, voeren, behandelen) moeten samen worden genoteerd. Een kastkaart of digitaal logboek geeft meer informatie dan de duurste sensor.
• Beslisregel: stel voor elke meting vooraf een regel op: "zie ik deze waarde, dan doe ik dit". Gegevens die niet tot een beslissing leiden, zijn alleen een grafiek.

Veelgemaakte fouten

• Denken dat een sensor het "waarom" vertelt: een sensor vertelt dat er iets verandert, om de oorzaak te vinden moet de kast toch open.
• Vertrouwen op een niet-gekalibreerde refractometer; een foute meting is gevaarlijker dan geen meting.
• Een honingmonster uit één kast als representatief voor de hele oogst beschouwen.
• Het getal van de onderlegger alleen omzetten in een beslissing om te behandelen.
• Bij een positieve testkit zelf ingrijpen zonder melding te doen.