Oogstmateriaal

Materiaal voor de honingoogst is het geheel van hulpmiddelen zoals de bijenontsnapper, het ontzegelgereedschap, de ontzegelbak, de honingslinger, de zeef, de rijpingstank en de refractometer, waarmee rijpe honing uit de kast wordt gehaald, van de raat wordt gescheiden, gezeefd, gerijpt en voor de pot wordt klaargemaakt. Honing die perfect uit de kast komt, kan in deze fase bederven door verkeerd materiaal, een verkeerde temperatuur of vocht. Deze pagina vat de oogstketen van begin tot eind samen en verwijst naar de uitgebreide pagina van elk hulpmiddel.

Welk materiaal is nodig voor de honingoogst?

De oogst is een keten: elke schakel komt overeen met een hulpmiddel en de zwakste schakel bepaalt de kwaliteit van het product. Het werk moet altijd in dezelfde richting verlopen:

1. Honingkamers bijenvrij maken: bijenontsnapperplank, zachte bijenborstel, zo nodig een blazer.
2. Vervoer: afgedekte honingkamers, lekbak, raamtransportkist.
3. Controle op rijpheid: vochtmeting met een refractometer.
4. Ontzegelen: ontzegelmes, ontzegelvork (ontzegelkam), ontzegelbak.
5. Slingeren: centrifugale honingslinger (in de volksmond kortweg slinger) of, op kleine schaal, een pers.
6. Zeven: een grove en middelfijne zeef, meestal in twee trappen.
7. Rijpen: een afgedekte rijpingstank met onderaan een kraan.
8. Afvullen en bewaren: schone, droge potten en emmers die geschikt zijn voor levensmiddelen.

Om gekristalliseerde honing weer vloeibaar te maken, kan bovendien een honingverwarmingsketel of een verwarmingskast nodig zijn; dit hulpmiddel hoort niet bij de oogst maar bij het afvullen, en juist hier worden de meeste fouten gemaakt.

Van welk materiaal moet het oogstmateriaal zijn?

Honing is een zuur levensmiddel (de pH ligt meestal tussen 3,5 en 4,5) en tast ongeschikt metaal aan. Opgelost metaal bederft de smaak van de honing en is een probleem voor de voedselveiligheid. Daarom is de regel voor elk oppervlak dat met honing in contact komt duidelijk:

Oude gegalvaniseerde slingers gaan nog altijd van hand tot hand. Gebruik zo'n slinger niet voor levensmiddelenproductie; alleen als de binnenkant voedselveilig is gecoat of de trommel is vervangen, kan het worden overwogen.

Hoe worden honingkamers bijenvrij gemaakt en vervoerd?

Het eerste oogsthulpmiddel is de bijenontsnapper (bijenontsnapperplank). De doorgangen in één richting in deze plank, die onder de honingkamer wordt gelegd, laten de bijen naar beneden gaan maar niet terugkeren. Na een à twee dagen is de honingkamer grotendeels bijenvrij. Bij een klein aantal ramen volstaat afvegen met een zachte borstel; grote bedrijven gebruiken een blazer. Chemische bijenverdrijvers worden afgeraden, omdat geur en residu in de honing kunnen terechtkomen.

De weggenomen honingkamers moeten afgesloten en bijendicht worden vervoerd. Eronder komt een lekbak, erop een goed sluitend deksel. Eén honingkamer die open blijft staan, kan al roverij op gang brengen. Transport- en opslagmiddelen worden uitgebreid behandeld op de pagina "Raamtransport- en opslagkisten".

Hoe wordt de rijpheid gemeten? De refractometer

De refractometer is het goedkoopste en meest bepalende onderdeel van het oogstmateriaal. Hij leest het watergehalte af aan de mate waarin een druppel honing het licht breekt. Honing met een hoog vochtgehalte gaat gisten en kan de hele partij bederven. In de Turkse levensmiddelenwetgeving en internationale normen is de algemene grens maximaal 20 procent vocht; voor veilige bewaring wordt gemikt op ongeveer 18 procent of lager.

• Wanneer meten: als gedeeltelijk verzegelde ramen worden geslingerd, als in een regenachtige periode wordt geoogst en bij elke slingerpartij.
• Hoe: het apparaat wordt vóór de meting met de door de fabrikant opgegeven vloeistof op nul gezet; er wordt bij kamertemperatuur gemeten of er wordt een apparaat met automatische temperatuurcompensatie gekozen.
• Registratie: van elke partij wordt het vochtgehalte met de datum genoteerd.

Welke hulpmiddelen worden gebruikt voor ontzegelen en slingeren?

Ontzegelgereedschap en ontzegelbak

Zolang de dunne wasdekseltjes op de cellen (zegels) er niet af zijn, komt er geen honing uit de slinger. Een ontzegelmes werkt snel op een vlak oppervlak; verwarmde of elektrische typen maken het werk lichter. Een ontzegelvork opent cellen die in een holte liggen. De afgesneden zegels vallen in de ontzegelbak; het zeefgedeelte van de bak scheidt de honing uit de zegels. Zegelwas is de schoonste en lichtste was en moet apart worden verzameld.

Honingslinger

Een centrifugale honingslinger draait de ramen rond en haalt de honing er met middelpuntvliedende kracht uit. De raat blijft heel en gaat terug naar de bijen; dat is de eigenlijke winst ten opzichte van persen, want een bij verbruikt veel nectar en energie om een raat te bouwen. Er zijn twee basistypen: de tangentiaalslinger, die één kant tegelijk slingert, en de radiaalslinger, die beide kanten tegelijk slingert. Handslingers volstaan voor een imker met weinig kasten; slingers met motor en toerentalregeling besparen tijd en raten naarmate het aantal kasten groeit.

Hoe wordt geslingerde honing gezuiverd en gerijpt?

Honing uit de slinger bevat wasdeeltjes, bijendelen en luchtbellen. De honing gaat eerst door een grove en een middelfijne zeef. Een zeer fijn filter wordt niet gebruikt; een fijn filter houdt ook stuifmeelkorrels tegen en maakt het moeilijker om de botanische en geografische herkomst van de honing in het laboratorium aan te tonen.

De gezeefde honing blijft enkele dagen in de rijpingstank staan. Luchtbellen en fijne wasdeeltjes stijgen naar het oppervlak, het schuim wordt afgeschept en de schone honing wordt via de kraan onderaan in potten gevuld. Het deksel van de tank moet goed sluiten; honing trekt vocht uit de lucht aan.

Honing verwarmen: de makkelijkst gemaakte fout

Kristallisatie is een natuurlijke eigenschap van honing, geen bederf. Moet honing weer vloeibaar worden gemaakt, dan is zachte, gecontroleerde en kortdurende verwarming de regel. Te veel warmte breekt de enzymen af (vooral diastase en invertase) en verhoogt het HMF-gehalte (hydroxymethylfurfural), een indicator voor verhitting en veroudering van honing. De wettelijke grens is doorgaans 40 milligram per kilogram. Zet honing niet direct op het vuur; gebruik een ketel met waterbad (dubbelwandig) of een verwarmingskast met thermostaat en houd de temperatuur dicht bij de temperatuur in de kast.

Hoe moet de slingerruimte zijn?

• Bijendicht: een open deur of raam nodigt uit tot roverij.
• Droog: honing is hygroscopisch; honing die in een vochtige ruimte open staat, neemt water op.
• Warm: koude honing loopt slecht. Honingkamers vóór het slingeren in een warme ruimte laten staan, bevordert het uitlopen.
• Afwasbare oppervlakken en stromend water: een schone vloer, schone kleding, een haarnetje, gewassen handen.
• Verwerk zonder uitstel: honingkamers die op slingeren wachten, zijn een aantrekkelijk doelwit voor de wasmot en, waar die voorkomt, de kleine kastkever.

Onderhoud van het oogstmateriaal en veelgemaakte fouten

Het materiaal wordt na elke oogst met lauw water afgewassen; heel heet water laat de was smelten en op de oppervlakken vastplakken. Is er afwasmiddel gebruikt, dan wordt goed nagespoeld. Geen enkel onderdeel wordt opgeborgen voordat het volledig droog is: achtergebleven honing en water veroorzaken schimmel, geur en corrosie. In de winter worden slinger en tanks stofvrij afgedekt.

• Slingeren zonder vochtmeting: één gistende partij maakt al het werk zinloos.
• Ongeschikt materiaal: een gegalvaniseerde emmer, een messing kraan of een tank met afbladderende verf.
• Te sterk verwarmen: honing verwarmen "zodat hij sneller loopt" betekent verlies van enzymen en een stijging van HMF.
• Te fijn filteren: het stuifmeel verwijderen omwille van de helderheid.
• Honing van verschillende bijenstanden mengen: de traceerbaarheid gaat verloren en een claim als eenbloemige honing is niet meer te verdedigen.
• Een gedeelde slinger ongereinigd gebruiken: resten van een andere bijenstand kunnen ziekteverwekkers meebrengen.