Teeltprogramma's en samenwerking

Fokprogramma's zijn georganiseerde samenwerkingsverbanden waarin veel imkers binnen een kader van gemeenschappelijke doelen, gestandaardiseerde tests en gedeelde registratie samenwerken om hun bijenbestand te verbeteren en lokale rassen te beschermen. Omdat de moer paart met de darren uit de omgeving, vraagt serieuze veredeling vrijwel altijd samenwerking. Beschermde bevruchtingsstations, gezamenlijke testbijenstanden en fokwaardeschatting zijn de basismiddelen van deze programma's.

Waarom kun je bijen niet in je eentje veredelen?

Hoe goed een imker in zijn eentje ook selecteert, hij stuit op drie grenzen:

• De darrenkant: De moer paart met darren van alle bijenstanden binnen een paar kilometer; een gewonnen kenmerk wordt verdund door de genetica in de omgeving.
• Een kleine populatie: Met weinig volken steeds uit de eigen lijn telen, verhoogt de inteelt en leidt tot broedverlies.
• Beperkte testcapaciteit: Om de werkelijke waarde van een lijn te zien, moeten haar dochters op verschillende plekken worden getest.

Regionale samenwerking overwint deze drie grenzen tegelijk: imkers die in dezelfde richting selecteren, verbeteren samen het darrenaanbod, voorkomen inteelt door lijnen uit te wisselen en delen de tests.

Hoe werkt een fokprogramma?

De meeste succesvolle programma's hebben een vergelijkbare opbouw:

1. Gemeenschappelijk doel: Er wordt schriftelijk vastgelegd met welk ras of welke lijn en op welke kenmerken wordt gewerkt.
2. Gestandaardiseerde test: Alle deelnemers gebruiken dezelfde criteria, dezelfde scoreschaal en dezelfde testkalender.
3. Gedeelde registratie: Testresultaten en afstammingsgegevens worden in één databank verzameld.
4. Fokwaardeschatting: De waarde van elke moer wordt geschat met gebruik van de resultaten van haar verwanten en met correctie voor verschillen tussen bijenstanden.
5. Gecontroleerde paring: De beste lijnen worden gepaard op beschermde bevruchtingsstations of door kunstmatige inseminatie.
6. Verspreiding: Geselecteerde teeltmoeren gaan naar vermeerderingstelers en van daar naar de imkers.

Deze opbouw lijkt vaak op een piramide: aan de top testen en selecteren een klein aantal kernfokkers; in het midden telen vermeerderingstelers moeren uit deze lijnen; aan de basis gebruiken imkers deze moeren en geven ze terugkoppeling.

Hoe wordt een beschermd bevruchtingsstation beheerd?

Op plekken waar in de omgeving geen andere volken staan, zoals een eiland, een hoog berggebied of een groot bos, worden alleen geselecteerde darrenvolken geplaatst. Deelnemers brengen hun moeren in kleine bevruchtingskastjes naar het station; de moeren paren dan zeer waarschijnlijk alleen met darren van de geselecteerde lijn.

Het beheer van zo'n station vraagt strakke coördinatie: welke lijn als darrenvolk wordt gebruikt, wie wanneer kastjes brengt, de controle van de kastjes op ziekten en mijten, en dat er in de omgeving geen volken zonder toestemming staan. In sommige landen is de omgeving van zulke stations wettelijk beschermd.

Waarom zijn gezamenlijke tests en registratie belangrijk?

Gegevens van verschillende imkers zijn alleen vergelijkbaar als ze met dezelfde methode worden verzameld:

• Dezelfde criteria en dezelfde scoreschaal moeten worden gebruikt.
• Testomstandigheden en testkalender moeten vergelijkbaar zijn.
• Van elke moer moet de afstamming worden vastgelegd.
• Zustermoeren moeten over meerdere testbijenstanden worden verdeeld.

Het laatste punt is het sterkste middel van de programma's. Als de dochters van dezelfde teeltmoer op de bijenstanden van verschillende imkers worden getest, komt de waarde van de lijn los van de omstandigheden op één bijenstand naar voren. In sommige programma's worden volken van verschillende lijnen op een gezamenlijk teststation onder dezelfde omstandigheden vergeleken.

Welke voorbeelden van fokprogramma's zijn er in de wereld?

• Gezamenlijke fokwaardesystemen: In Midden-Europa voeren fokkers uit veel landen hun testresultaten in een gezamenlijke online databank in; het systeem berekent voor elke moer een fokwaarde. Op deze manier worden verschillende rassen systematisch veredeld, vooral de carnica.
• Combinatieteelt: De buckfastbij, die broeder Adam in de 20e eeuw in de abdij van Buckfast in Engeland ontwikkelde door verschillende rassen te combineren, is het bekendste voorbeeld van een lijn die door geplande kruising en selectie is ontstaan.
• Programma's voor varroaresistentie: In de VS zijn in samenwerking tussen publieke onderzoeksinstellingen en imkers VSH-lijnen en resistente lijnen van Russische herkomst ontwikkeld en via netwerken van telers verspreid.
• Groepen voor behoud van lokale rassen: Op veel plaatsen in Europa hebben vrijwilligersgroepen gezamenlijke bevruchtingsstations en registratiesystemen opgezet om de met uitsterven bedreigde lokale zwarte bij (Apis mellifera mellifera) te beschermen.

Bescherming van lokale rassen en veredeling in Turkije

Turkije is wat honingbijen betreft een van de rijkste gebieden ter wereld. Naast de Anatolische bij (A. m. anatoliaca), de Kaukasische bij (A. m. caucasia), de Syrische bij (A. m. syriaca) in het zuidoosten en populaties met carnica-invloed in Thracië, komen er veel streekeigen ecotypen voor. Deze variatie is een waardevolle genenpool die zich in de loop van lange tijd heeft aangepast aan het plaatselijke klimaat en de begroeiing.

• Genencentra: Om de Kaukasische bij raszuiver te bewaren, zijn de provincies Artvin en Ardahan tot genencentrum verklaard en is het binnenbrengen van bijen uit andere streken in deze provincies verboden.
• Publiek onderzoek: Het onderzoeksinstituut voor bijenteelt in Ordu en universiteiten werken aan de beschrijving en veredeling van lokale rassen en ecotypen en aan de teelt van teeltmoeren.
• Imkersverenigingen: Regionale verenigingen kunnen een natuurlijke koepel vormen voor gezamenlijke koninginnenteelt en registratie.

Het ongecontroleerd verplaatsen van moeren en bijen en willekeurige kruising verdunnen deze genenpool. Onderzoek eerst de mogelijkheden om met lokale lijnen te werken voordat je moeren uit een verre streek haalt; dat is een solidere weg voor zowel je bijenstand als je streek.

Hoe kan een kleine imker bijdragen aan een fokprogramma?

Je hoeft geen programma op te zetten; er zijn eenvoudige manieren om bij te dragen:

• Deelnemen aan een regionaal programma of daar geregistreerde moeren kopen.
• Moeren telen van je eigen beste volken en de moeren van de slechtste vervangen.
• Darrenraat laten zitten in geselecteerde volken.
• Gegevens bijhouden met een gestandaardiseerde schaal en de resultaten delen.
• Moeren die je ter beoordeling krijgt, met dezelfde zorg scoren.

Als meerdere imkers in een streek in dezelfde richting selecteren, verbetert het darrenaanbod gezamenlijk; vooruitgang die je alleen jaren zou kosten, gaat sneller.