Klimaat en aanpassing

Klimaat en aanpassing aan de omgeving is de manier waarop rassen en lokale ecotypen van de honingbij zich in de loop van duizenden jaren hebben afgestemd op de winter, de hitte, de droogte en de bloeikalender van hun leefgebied. Deze aanpassing blijkt uit de grootte van de wintertros, uit het moment waarop de broedproductie begint en stopt, en uit de reactie op drachtloosheid. Voor de imker is het praktische gevolg eenvoudig: een bij die aan haar streek is aangepast, vraagt minder bijvoeren, komt de winter met minder verlies door en benut de dracht op tijd.

Hoe past de honingbij zich aan het klimaat aan?

De honingbij komt van nature voor in een zeer groot gebied, van de tropische wouden van Afrika tot de korte zomers van Scandinavië. Dat is mogelijk doordat niet de afzonderlijke bijen zich aanpassen, maar het volk als geheel. Het volk beheert warmte, bevolking en voedselvoorraad samen. Een groot deel van het verschil tussen rassen zit ook in de "afstelling" van dit beheer.

• Wintertros en verbruik: bijen uit koude streken gaan de winter in met een kleinere maar dichte tros en gebruiken hun voorraad zuinig.
• Timing van de broedproductie: in streken met een kort seizoen verloopt de voorjaarsontwikkeling snel; in streken met een lang seizoen gematigder.
• Reactie op drachtonderbreking: bijen uit droge streken verminderen de broedproductie snel als de nectar ophoudt en sparen hun voorraad.
• Vliegtemperatuur: van bijen uit koele en bergachtige streken wordt gemeld dat ze bij lagere temperaturen en bij bewolkt weer uitvliegen.
• Tonglengte en lichaamsbouw: verschillen per ras naar de bloemvormen en het klimaat van de streek; de Kaukasische bij heeft de langste tong.

Aanpassing aan een koud klimaat: hoe verloopt de overwintering?

Als het kouder wordt, vormen de bijen tussen de raten een wintertros. De bijen in de buitenmantel van de tros zitten dicht opeen om warmte vast te houden, de bijen binnenin maken warmte door hun spieren te laten trillen. De brandstof voor die warmte is honing; daarom hangt het overwinteringssucces sterk af van de hoeveelheid voorraad en van hoe dicht die bij de tros zit.

Bijen uit streken met lange, strenge winters (bijvoorbeeld de zwarte bij, de Carnica en ecotypen van de hoogvlakten) stoppen in het najaar vroeg met broeden, gaan de winter in met langlevende winterbijen en verbruiken weinig. Een lijn uit een zachte streek die in het najaar laat stopt met broeden, kan op een koude hoogvlakte daarentegen door haar voorraad heen raken.

Aanpassing aan een warm en droog klimaat

In warme streken is de zomerse drachtloosheid de echte beproeving. Populaties zoals de Syrische bij en de bijen van de droge binnenlanden van Anatolië verminderen in de heetste maanden de broedproductie en brengen de bevolking in evenwicht met de voorraad. Om de temperatuur in de kast te regelen, halen de bijen water, ventileren ze door te waaieren en hangen drukke volken een "baard" voor het vlieggat.

Een aan droogte aangepaste bij benut haar mogelijkheden misschien niet volledig als je haar naar een streek met overvloedige dracht brengt; omgekeerd kan een lijn die aan ononderbroken dracht gewend is, in een droge streek de hele zomer broed blijven produceren en haar voorraad opmaken.

Waarom is het lokale ecotype belangrijk?

Zelfs binnen één ras zijn er verschillen van streek tot streek. Turkije is daarvan een van de beste voorbeelden: de Anatolische bij heeft in verschillende streken verschillende ecotypen. Een bekend voorbeeld is het Muğla-ecotype: het is aangepast aan de zachte winter aan de Egeïsche kust en aan de dennenhoningdracht in het najaar; de moer blijft ook in het najaar leggen en bouwt zo een bevolking op voor de dennenhoningperiode.

Wordt dezelfde bij naar de lange, koude winter van Centraal-Anatolië gebracht, dan kan het late stoppen met broeden in het najaar uitmonden in problemen met voorraad en overwintering. De Kaukasische bij is daarentegen aangepast aan het korte, intensieve bergseizoen en het koele, natte weer van Noordoost-Anatolië.

Hoe zie je in de kast dat een bij niet is aangepast?

De tekenen van een bij die niet bij de streek past, worden vaak pas een seizoen later opgemerkt:

• Broed dat in het najaar niet op tijd stopt: de voorraad slinkt snel, er moet meer voor de winter worden gevoerd. Omdat de broedloze periode korter wordt, vermeerdert ook de Varroa zich langer.
• Groei in een drachtloze periode: een snel ontwikkelende lijn in een streek zonder vroege dracht groeit voor niets, eet de voorraad op en gaat zwermvoorbereidingen maken.
• De dracht missen: een laat ontwikkelende lijn heeft bij een vroege, korte hoofddracht niet genoeg haalbijen.
• Instorten bij zomerse drachtloosheid: een bij die aan ononderbroken dracht gewend is, blijft in een droge zomer broeden en verzwakt.

Welke invloed heeft klimaatverandering op bijen?

Lokale aanpassing berust op een verleden waarin het klimaat betrekkelijk stabiel was. Naarmate temperatuur en neerslagpatroon veranderen, kan dit evenwicht verstoord raken:

• De bloei verschuift: planten reageren vooral op temperatuur; de ontwikkeling van het volk hangt af van een combinatie van daglengte en temperatuur. Verschuiven die twee in verschillend tempo, dan kan de dracht beginnen en voorbij zijn voordat het volk klaar is.
• Zacht najaar en zachte winter: verlengen het broedseizoen; de broedloze periode wordt korter en de timing van de winterbehandeling tegen Varroa wordt lastiger.
• Droogte en hittegolven: verminderen de nectarafscheiding; de zomerse drachtloosheid duurt langer.
• Plotselinge kou en vorst: in een vroeg ontwikkeld volk kan een tros die het broed niet kan bedekken tot broedverlies door kou leiden.

Hoe benut de imker de aanpassing aan zijn streek? Stap voor stap

1. Werk met een lokale lijn: een moer die in je eigen streek is geselecteerd, is het goedkoopste en meest blijvende voordeel.
2. Houd je eigen kalender bij: noteer per jaar het begin en einde van de bloei van belangrijke drachtplanten.
3. Gebruik een kastweegschaal: de dagelijkse gewichtsverandering laat zien of er werkelijk dracht is.
4. Ga de winter in met voorraad: controleer in het najaar het kastgewicht en de honingramen; voer op tijd bij als het niet genoeg is.
5. Zorg voor water en schaduw: houd in warme streken schoon water bij de bijenstand; kies een plek die 's middags schaduw krijgt.
6. Haal je moeren uit een andere streek, probeer het dan met een klein aantal: volg het gedrag bij overwintering en zomerse drachtloosheid minstens een jaar.

Waarom moet genetische diversiteit worden beschermd?

Lokale bijenpopulaties zijn een genenpool die de eigenschappen voor klimaataanpassing draagt. Ongecontroleerde invoer en ondoordacht kruisen verdunnen deze pool; dat vermindert het aanpassingsvermogen dat in een veranderend klimaat nodig kan zijn. Daarom is het belangrijk dat in Turkije voor de Kaukasische bij een genencentrum in Artvin en Ardahan is ingesteld en dat lokale ecotypen zijn geregistreerd.