Bijengif winnen

Bijengif (apitoxine) is een verdedigingsafscheiding die wordt gemaakt in de gifklier aan het angelapparaat van de werkbij en met de angel wordt ingebracht; bij de winning worden de bijen met een elektrische gifcollector ertoe gebracht in een glazen oppervlak te steken, waarbij ze hun gif afgeven zonder hun angel te verliezen. Het gif dat op het glas opdroogt, wordt eraf geschraapt. Dit werk behoort tot de riskantste handelingen in de imkerij: het volk wordt zeer defensief en ingeademd droog gifstof kan een heftige reactie veroorzaken; daarom vraagt het ervaring, volledige beschermende uitrusting en planning.

Wat is bijengif en hoe ontstaat het?

Bijengif wordt gemaakt in de gifklier aan het uiteinde van het achterlijf van de werkbij en opgeslagen in de gifblaas. Vers gif is een kleurloze, heldere en bittere vloeistof; bij contact met lucht droogt het snel en wordt het een witachtig tot lichtgeel poeder. Het bijengif dat als product wordt verkocht, is dit gedroogde gif.

Ongeveer de helft van het drooggewicht van het gif bestaat uit het peptide melittine. Daarnaast bevat het enzymen zoals fosfolipase A2 en hyaluronidase, kleine peptiden zoals apamine en amines zoals histamine. De kwaliteit van het gif hangt grotendeels af van de verhouding van deze bestanddelen en van hoe schoon het product is gewonnen.

• Werkbij: Het wezen dat gif maakt en steekt. De hoeveelheid gif neemt toe met de leeftijd van de bij; bij bijen in de leeftijd van wachtbij en haalbij is ze het hoogst.
• Koningin: Heeft wel een angel, maar gebruikt die in de kast tegen rivaliserende koninginnen; ze speelt geen rol in de gifwinning.
• Dar (mannetjesbij): Heeft geen angel en geen gifklier en kan niet steken.

Waarom sterft een bij na een steek, maar niet bij het verzamelen van gif?

De angel van de werkbij heeft naar achteren gerichte weerhaken. Steekt de bij in elastisch weefsel zoals de huid van een mens of zoogdier, dan haken de weerhaken vast; als de bij wegvliegt, scheurt de angel samen met de gifblaas en de spieren uit het achterlijf en sterft de bij kort daarna.

In een gifcollector steekt de bij daarentegen in een hard, glad oppervlak (glas of een dun kunststof membraan). Omdat de weerhaken daar niet in vasthaken, kan de angel worden teruggetrokken; de bij laat haar gif achter en keert levend naar de kast terug. Bij een goed opgestelde installatie is het bijenverlies zeer klein.

Hoe wordt bijengif gewonnen?

De huidige methode is winning met een elektrische gifcollector (elektrostimulator). De opstelling bestaat in principe uit drie delen:

• Draadrooster: Geleidende draden die evenwijdig en op afstand van elkaar in een raam zijn gespannen.
• Opvangoppervlak: Een glasplaat of dun kunststof membraan direct onder de draden; hier steekt de bij haar angel in.
• Stimulatie-eenheid: Een op batterij of accu werkende eenheid die met korte tussenpozen een zwakke, gepulseerde stroom op de draden zet. Bij de meeste apparaten zijn werk- en pauzetijden instelbaar.

Een bij die op de draden loopt, krijgt een lichte elektrische prikkel, ervaart dat als een aanval en steekt haar angel in het oppervlak eronder. De afgegeven gifdruppeltjes drogen op het oppervlak op. Het bij het steken vrijkomende alarmferomoon alarmeert ook de omringende bijen; zo geven in korte tijd veel bijen gif af op het oppervlak.

Waar plaats je de collector?

• Bij de vliegopening: Voor de vliegplank of in de ingang; in- en uitvliegende bijen komen met de draden in aanraking.
• In de kast: Het dak gaat eraf en de collector wordt horizontaal op de ramen gelegd; ook de jonge bijen in de kast worden geprikkeld.

Welke plek je ook kiest, het apparaat moet stabiel en vlak liggen, niet in de regen staan, en het opvangoppervlak moet vóór gebruik volledig schoon en droog zijn.

Stap voor stap

1. Voorbereiding: Kies sterke en gezonde volken; trek volledige beschermende kleding, een stofmasker en een veiligheidsbril aan.
2. Plaatsen: Leg de collector rustig bij de ingang of op de ramen; stoot niet tegen de kast.
3. Aanzetten: Zet het apparaat voor korte tijd aan. Houd de duur beperkt, afhankelijk van de reactie van het volk en het advies van de fabrikant.
4. Weghalen: Zet het apparaat uit, wacht tot de bijen tot rust zijn gekomen en haal dan de collector van de kast.
5. Drogen: Laat de glasplaten op een schaduwrijke, stofvrije en afgesloten plek staan tot het gif volledig droog is.
6. Afschrapen: Schraap het droge gif met een scherpe schraper of een scheermesje, zonder stof op te laten waaien, in een schone, donkere pot.

Wanneer en van welk volk win je bijengif?

Gifwinning hoort alleen bij sterke volken plaats te vinden. Bij een volk met weinig bijen is de opbrengst laag en herstelt het volk zich moeilijk na de behandeling.

• Seizoen: Het actieve seizoen, als het volk bijenrijk is, broed heeft en goed verzorgd is, is geschikt. In drachtloze perioden wordt het niet gedaan, omdat dan het roofgevaar toeneemt.
• Weer: Werk bij rustig, droog weer. Bij grote hitte is het volk al gespannen; bij regen wordt het opvangoppervlak nat en bederft het product.
• Zwermen en moerwisseling: Niet toepassen bij een volk dat zich op zwermen voorbereidt, moerloos is of net een nieuwe koningin heeft gekregen.
• Rust: Behandel hetzelfde volk niet met korte tussenpozen; begin pas aan een nieuwe behandeling als het gedrag van het volk weer normaal is.
• Verwachte opbrengst: Eén bij geeft maar heel weinig gif af; voor één gram droog gif zijn tienduizenden steken nodig. Gifwinning is een arbeidsintensieve productie in kleine hoeveelheden.

Veiligheid bij de winning van bijengif

Gif verzamelen is een van de riskantste handelingen in de imkerij. Het gevaar komt niet alleen van steken, maar ook van het stof van droog gif.

• Defensief gedrag: Tijdens de behandeling komt veel alarmferomoon vrij; het volk en de omliggende kasten worden agressief. Het effect houdt na de behandeling nog een tijd aan; mensen en dieren rond de bijenstand lopen risico.
• Volledige beschermende uitrusting: Een overall, handschoenen en een goed afsluitend kapje zijn noodzakelijk. De bijen worden ongewoon hardnekkig.
• Stofmasker en veiligheidsbril: Droog gifstof dat bij het schrapen opwaait, irriteert neus, ogen en luchtwegen sterk en kan bij gevoelige personen een ernstige allergische reactie uitlokken. Gebruik een ademhalingsmasker dat stof tegenhoudt en een gesloten veiligheidsbril; werk in een windstille, afgesloten ruimte.
• Allergie: Wie allergisch is voor bijengif, mag dit werk niet doen. De allergiestatus van medewerkers moet bekend zijn, er moet vooraf een plan zijn voor noodsituaties en er moet met een arts worden overlegd.
• Omgeving: Voer de winning niet uit dicht bij huizen, wegen, stallen en naburige bijenstanden.

Kwaliteit en bewaring van bijengif

Afnemers, met name de farmaceutische en cosmetische industrie, beoordelen bijengif op zuiverheid en samenstelling. In laboratoria worden het aandeel van de hoofdbestanddelen zoals melittine en fosfolipase en de hoeveelheid vreemde stoffen gemeten.

• Schoon opvangoppervlak: Stof, stuifmeel, wasgruis, bijenontlasting en stukjes bij vervuilen het product. Het oppervlak moet voor elke winning worden gereinigd en gedroogd.
• Volledig drogen: Gif dat vochtig blijft, bederft; wacht tot het volledig droog is voordat je schraapt.
• Bescherming tegen licht: Gif wordt bewaard in donker glas, zonder licht.
• Bescherming tegen vocht: De pot moet goed sluiten en geen vocht opnemen.
• Koele omgeving: Voor langere bewaring is een koelkast of vriezer te verkiezen.
• Etiket en administratie: Vermeld bij elke partij de winningsdatum, de bijenstand en het volk.

Effect van gifwinning op het volk

Ook al verliest de bij haar angel niet, de handeling is voor het volk een flinke bron van stress. Frequente en lange behandelingen kunnen de haalactiviteit verlagen, de honingopbrengst verminderen en het volk langdurig defensief houden.

Van hetzelfde volk in dezelfde periode een hoge opbrengst aan honing, stuifmeel en gif verwachten is niet realistisch. Wil je gif winnen, dan is het het beste daar aparte volken voor aan te wijzen en de verzorging, voeding en varroabestrijding van die volken niet te verwaarlozen.

Waarvoor wordt bijengif gebruikt? Regelgeving

Gezuiverd bijengif is de grondstof voor preparaten die onder medisch toezicht worden gebruikt bij de desensibilisatiebehandeling van mensen met een bijengifallergie. Daarnaast wordt het gebruikt in onderzoekslaboratoria en in sommige cosmetische producten.

In traditionele toepassingen onder de naam apitherapie wordt beweerd dat bijengif goed is tegen allerlei kwalen; betrouwbaar onderzoek bij mensen is echter beperkt. Toepassingen zoals het laten steken door levende bijen dragen het risico van een ernstige allergische reactie (anafylaxie) en mogen niet zonder medisch toezicht worden uitgevoerd.

Het verzamelen, verkopen en vooral het gebruik van bijengif als gezondheidsproduct is in veel landen aan aparte regelgeving gebonden. Informeer vóór je met de winning begint bij de bevoegde instanties naar de regels voor registratie, vergunning en etikettering in je eigen land; doe bij het aanprijzen van het product geen geneeskundige beweringen.