Boomgaarden en bestuiving

Bestuiving in boomgaarden is het overbrengen van stuifmeel (pollen) van bloem naar bloem door bijen; bij veel fruitsoorten hangen opbrengst, vruchtgrootte en vruchtvorm er rechtstreeks van af. Voor de imker betekent een boomgaard een bron die het volk vroeg in het voorjaar snel laat groeien, plus inkomsten uit bestuivingsdiensten; het grootste risico is bespuiting tijdens de bloei. Deze pagina behandelt de timing, het aantal kasten en hun opstelling, maatregelen tegen bespuitingen en de bestuivingsovereenkomst.

Waarom is bestuiving bij fruitbomen zo belangrijk?

Veel fruitrassen zijn zelfincompatibel: ze worden niet bevrucht met hun eigen stuifmeel en hebben pollen van een ander ras nodig. Daarom worden in boomgaarden tussen het hoofdras bestuiverrassen geplant; het transport van pollen tussen beide rassen wordt grotendeels door bijen verzorgd.

Bestuiving bepaalt niet alleen het aantal vruchten, maar ook de vorm en het gewicht van de vrucht. Zoals bij appel moet elke zaadknop door een eigen pollenkorrel worden bevrucht; een slecht bevruchte vrucht blijft klein, groeit scheef of valt vroegtijdig af. Voldoende bijen in de boomgaard is daarom niet alleen een kwestie van opbrengst, maar ook van kwaliteit.

Welke fruitsoort is in welke mate afhankelijk van bijen?

De onderstaande tabel is een algemene richtlijn. Bloeidata verschillen per regio, hoogteligging en het weer van het jaar; tussen de Middellandse Zeekust en het binnenland kan meer dan een maand verschil zitten. Ook zelfincompatibiliteit verschilt per ras; vraag een landbouwkundige welke rassen er in uw boomgaard staan.

Bij citrus is er een bijzonder geval: bij sommige pitloze mandarijnrassen kan kruisbestuiving tot pitvorming in de vrucht leiden. In zulke boomgaarden wil de teler soms geen bijen; overleg daarom altijd voordat u kasten plaatst.

Wanneer moeten de kasten naar de boomgaard?

De fruitbloei is kort; bij de meeste soorten gaan de bloemen van een boom binnen een à twee weken open en vallen weer af. Timing is daarom doorslaggevend:

• Kom niet te vroeg: Volken die vóór de bloei worden gebracht, raken gewend aan andere bronnen in de omgeving (paardenbloem, mosterd, wilde bloemen) en vliegen weinig op het fruit.
• Het juiste moment: Gangbaar is de kasten te brengen wanneer ongeveer 5–10% van de bloemen open is. Bij soorten die bijen weinig aantrekken, zoals peer, kunnen de kasten iets later in de bloei worden gebracht.
• Verplaatsen: Verplaats de volken 's avonds, nadat de bijen zijn teruggekeerd; bij de eerste ochtendvlucht maken ze dan meteen kennis met de bloeiende boomgaard.
• Vertrek: Haal de kasten direct na de bloembladval weg, vóór de eerste bespuiting.

Ook het weer is bepalend. Bijen vliegen weinig op koele, winderige en regenachtige dagen; valt de bloei in zo'n week, dan blijft de bestuiving onvolledig. In dat geval is een sterk volk het enige soort volk dat in korte zonnige perioden genoeg haalbijen kan uitsturen.

Hoeveel kasten zijn nodig voor bestuiving en hoe stel je ze op?

Het benodigde aantal kasten hangt af van de fruitsoort, de boomdichtheid, de wilde bijen in de omgeving en de sterkte van de volken. Een veelgebruikte vuistregel voor appel, peer en kers is 2–3 sterke volken per hectare; in zeer dichte en vroeg bloeiende boomgaarden zoals amandel worden er meer gebruikt. De sterkte van het volk telt meer dan het aantal: twee zwakke volken doen niet het werk van één sterk volk.

• Verspreid: Zet de volken niet op één plek, maar in kleine groepen door de boomgaard; geen enkele boom mag te ver van een groep staan.
• Zon en wind: Kies plekken met ochtendzon die beschut liggen tegen de wind. Een kast in de zon begint 's ochtends eerder te vliegen.
• Water: Is er geen schoon water in de boomgaard, dan halen bijen water uit plassen, waarin vaak resten van bestrijdingsmiddelen zitten. Zet een drinkplaats neer.
• Bereikbaarheid: Kies plekken uit de buurt van de rijpaden van trekkers en spuitmachines, maar wel bereikbaar voor de auto van de imker.

Hoe bereid je een volk voor op bestuiving?

1. Kom sterk uit de winter: Volken die gaan bestuiven, moeten in de herfst met voldoende voer en gezonde winterbijen de winter ingaan.
2. Zorg voor open broed: Een volk met open broed verzamelt meer pollen, en juist de pollenverzamelaars doen het bestuivingswerk.
3. Zo nodig prikkelvoedering: In de weken vóór de bloei kan dunne suikeroplossing de broedproductie op gang brengen. Stop met voeren zodra de dracht begint.
4. Gezondheidscontrole: Neem geen volken mee met een hoge varroabesmetting of een ziekte; ze doen hun werk niet en kunnen de ziekte naar andere bijenstanden verspreiden.
5. Voorbereiding op transport: Zet de kastdelen vast, zorg voor ventilatie en sluit de vliegopening pas vlak voor het vervoer.

Bespuiting tijdens de bloei: hoe bescherm je je bijen?

De grootste bedreiging voor volken in een boomgaard is bespuiting tijdens de bloei. Een bij herkent een bespoten bloem niet; vergiftiging leidt soms tot massale sterfte, soms tot het ongemerkt verdwijnen van de haalbijen.

• Wettelijke melding: Volgens de Turkse bijenteeltverordening moet een teler vóór het begin van de gewasbescherming de lokale landbouwautoriteit en het dorpshoofd inlichten; ook imkers in de omgeving worden vooraf op de hoogte gebracht van het spuitschema. De imker is op zijn beurt verplicht het schema in zijn streek bij die autoriteit na te vragen.
• Geen insecticide op de bloem: Middelen die giftig zijn voor bijen horen niet tijdens de bloei te worden toegepast. Is toepassing onvermijdelijk, kies dan de avonduren waarop bijen niet vliegen en volg de bijenwaarschuwing op het etiket.
• Maai de ondergroei: Het maaien van bloeiende kruiden onder de bomen (paardenbloem, mosterd, klaver) vóór de bespuiting vermindert het aantal bijen dat naar het bespoten gebied wordt gelokt.
• Let op mengsels: Sommige combinaties van fungiciden en insecticiden kunnen de giftigheid voor bijen verhogen.
• Kasten afsluiten vraagt zorg: Als de kasten op de spuitdag worden gesloten, moet er ventilatie zijn; in een volledig afgesloten kast kan het volk bij warm weer stikken. Waar mogelijk is het veiliger de volken tijdelijk te verplaatsen.

Wat moet er in een bestuivingsovereenkomst staan?

Een schriftelijke overeenkomst beschermt beide partijen. Ze moet minstens de volgende punten bevatten:

• Aantal en sterkte van de volken: Een meetbare omschrijving, bijvoorbeeld "volk met broed en minstens 6–8 raten bezet met bijen".
• Data: Wanneer de kasten komen en weer gaan; als criterium kan in plaats van een kalenderdatum ook het bloeipercentage worden vastgelegd.
• Opstelling en toegang: Standplaatsen van de kasten, rijpad, bewaking en beveiliging tegen dieren.
• Waterbron.
• Voorwaarden voor bespuiting: Geen bijengiftige toepassingen tijdens de bloei, vooraf melden in noodgevallen, en wie aansprakelijk is als deze regel wordt overtreden.
• Vergoeding en betaling: Prijs per kast, betalingstermijn.

De bespuitingsclausule is de belangrijkste; de meeste geschillen ontstaan juist daar.

Wat levert een boomgaard de imker op?

Een boomgaard levert meestal geen honingoverschot op: de bloei is kort en het volk gebruikt wat het verzamelt voor de eigen ontwikkeling. Citrus is de uitzondering op die regel; rond de Middellandse Zee levert de citrusbloei in de meeste jaren oogstbare honing.

De eigenlijke winst zit op twee plekken: snelle volksontwikkeling dankzij de overvloed aan pollen in het vroege voorjaar, en de bestuivingsvergoeding. Zodra de bloei voorbij is, valt de boomgaard voor de bij volledig droog; omdat de volken snel zijn gegroeid, neemt op dat moment ook het zwermrisico toe. Waar de volken na de boomgaard heen gaan en hoe ze worden beheerd, moet vooraf worden gepland.

Hoe bouw je een goede relatie op met de teler?

De teler uitleggen wat bestuiving bijdraagt aan de opbrengst, is de basis voor langdurige samenwerking. Een teler die ziet dat hij aan de bijen verdient, gaat zorgvuldiger om met bespuitingen. Hem aanraden meidoorn, wilde pruim en bloeiende hagen langs de rand van de boomgaard te sparen, helpt zowel wilde bijen als de honingbij.