Bijengif en gezondheid

Bijengif (apitoxine) is een afscheiding van eiwitten en peptiden die in de gifklier aan het einde van het achterlijf van de werkster wordt gemaakt en met de angel wordt ingebracht; zonder de bij te doden wordt het met elektrische verzamelaars aan de ingang van de kast als gedroogd poeder gewonnen. De belangrijkste gevestigde medische toepassing is de gifimmunotherapie die allergologen onder medisch toezicht geven aan mensen met een allergie voor bijengif. Bijengif kan een ernstige allergische reactie (anafylaxie) en de dood veroorzaken; het mag in geen enkele vorm thuis als "behandeling" worden gebruikt.

Wat is bijengif en wat zit erin?

Bijengif hoopt zich bij jonge werksters op in de gifklier en wordt opgeslagen in de gifblaas waaraan de angel vastzit. Ook de moer heeft een angel en gif, maar gebruikt die vrijwel alleen tegen rivaliserende moeren; darren hebben geen angel.

• Melittine: Het grootste bestanddeel van droog gif; grotendeels verantwoordelijk voor de pijn en de weefselprikkeling.
• Fosfolipase A2: Een enzym dat celmembranen afbreekt; een van de belangrijkste allergenen.
• Hyaluronidase: Maakt het makkelijker voor het gif om zich in het weefsel te verspreiden; ook een allergeen.
• Apamine en andere peptiden, plus kleine moleculen zoals histamine.

De angel van de honingbij heeft naar achteren gerichte weerhaakjes. Een angel die in de huid van een zoogdier dringt, blijft vastzitten; als de bij wegvliegt, scheurt de angel samen met de gifblaas en de spieren los. Omdat de losgerukte spieren nog een tijd blijven samentrekken, blijft er gif in de huid stromen.

Wat moet je doen na een bijensteek?

1. Verwijder de angel direct: Wegschrapen met een nagel of de rand van een pasje wordt vaak aangeraden; maar waar het echt om gaat, is snelheid. Wachten laat meer gif binnenkomen dan de gekozen methode.
2. Loop weg van de plek: De alarmgeur die rond de steekplek vrijkomt, trekt ook andere bijen aan.
3. Koel de plek: Dat vermindert zwelling en pijn.
4. Houd het in de gaten: Roodheid, zwelling en pijn op de steekplek zijn normaal. Zwelling die een groot deel van een arm of been omvat, is een "grote lokale reactie"; raadpleeg dan een arts.

Wordt bijengif gebruikt als behandeling? Wat zegt het bewijs?

De belangrijkste medisch erkende toepassing van bijengif is gifimmunotherapie voor mensen met een ernstige allergie voor bijensteken. Bij deze behandeling wordt gezuiverd en gestandaardiseerd gif door een allergoloog toegediend, in een zorginstelling waar spoedeisende hulp mogelijk is, beginnend met zeer kleine hoeveelheden. Het doel is het risico te verkleinen dat de persoon bij een latere steek ernstig reageert.

Toepassingen zoals je laten steken door levende bijen of gifinjecties bij gewrichtspijn, reumatische aandoeningen of ziekten van het zenuwstelsel zijn daarentegen nog in onderzoek; er zijn weinig gecontroleerde studies en in sommige daarvan kon geen voordeel worden aangetoond. In het laboratorium worden de effecten van melittine op diverse cellen onderzocht; dat is geen bewijs voor een behandeling bij mensen.

• Bij toepassingen met levende bijen zijn gevallen van dodelijke anafylaxie gemeld, zelfs bij mensen bij wie het eerder vele keren zonder problemen was toegepast.
• Daarom mag bijengif alleen onder medisch toezicht worden toegediend, in een omgeving waar noodmiddelen klaarliggen. Dat een imker gif toedient bij zichzelf of bij anderen, is onaanvaardbaar.

Hoe wordt bijengif gewonnen?

Commercieel bijengif wordt gewonnen met een elektrische gifverzamelaar. Dit apparaat bestaat uit een raam waarover dunne draden zijn gespannen, met daaronder een vlak oppervlak dat met glas of een dunne folie is bedekt. Het wordt bij de ingang van de kast of onder het dak geplaatst.

1. Prikkel: Door de draden wordt met korte tussenpozen een zeer zwakke elektrische stroom gestuurd.
2. Steekreactie: Een bij die de draden raakt, gaat in de verdediging en steekt haar angel in het oppervlak eronder. Omdat de angel niet in het glas of de folie blijft haken, trekt de bij hem meestal terug zonder hem te verliezen.
3. Drogen: De achtergelaten gifdruppeltjes drogen op het oppervlak.
4. Schrapen: Het apparaat wordt weggehaald, het gedroogde gif wordt met een schone schraper verzameld en direct in een afgesloten pot gedaan.

Het volk beschermen tijdens het winnen

• Korte sessies: Langdurig prikkelen put het volk uit en maakt het agressief.
• Sterk volk en goede dracht: Niet bij zwakke volken en niet in een schaarse periode.
• Herhaal het niet te vaak: Laat hetzelfde volk tussen de sessies voldoende rusten.
• Vermijd warme en gespannen uren: Als het volk al onrustig is, veroorzaakt de winning meer stress.

Hoe veilig is het winnen van bijengif voor de imker?

Gif winnen is een van de riskantste klussen in de imkerij. Tijdens het winnen komt er in en rond de kast veel alarmferomoon vrij; het volk kan urenlang defensief blijven.

• Volledige beschermende uitrusting: Een imkerspak, stevige handschoenen en een goed sluitende kap zijn onmisbaar.
• Gevaar van stof: Ingeademd stof van gedroogd gif kan ernstige irritatie van neus, ogen en luchtwegen en allergische overgevoeligheid veroorzaken. Draag bij het schrapen een stofmasker en een veiligheidsbril.
• Allergie: Het moet bekend zijn dat de uitvoerders en helpers niet allergisch zijn voor bijengif; mogelijkheden voor spoedeisende hulp en een telefoon moeten klaar zijn.
• Omgeving: In de buurt van woonwijken, wegen, scholen en dierenverblijven wordt geen gif gewonnen.

Kwaliteit en bewaren van bijengif

• Schoon schrapen: Verontreiniging met was, stuifmeel, honing en bijendelen verlaagt de kwaliteit.
• Licht en vocht: Gif wordt aangetast door licht en vocht; gebruik een donkere, luchtdichte pot.
• Koel bewaren: Koel, bij voorkeur in de vriezer, en droog bewaren.
• Registratie: Noteer volk, datum en omstandigheden van de winning; afnemers vragen meestal om een analyse.

Effect op het volk en regelgeving

Bij een juiste uitvoering verliezen bijen hun angel meestal niet; toch is elke sessie een flinke stressfactor voor het volk. Vaak en langdurig winnen vermindert het haalwerk, verlaagt de honingopbrengst en kan de agressiviteit blijvend maken. Het is niet realistisch om van hetzelfde volk in dezelfde periode een hoge opbrengst aan honing, stuifmeel en gif te verwachten.

Bijengif dat als grondstof voor geneesmiddelen en medische producten wordt gebruikt, valt onder strenge regels. Zoek voordat je met productie begint de eisen van de afnemende instelling en de regelgeving in je land uit; verkoop het product niet rechtstreeks aan consumenten als "behandeling".