Paringscontrole en nageslacht

Paring en afstammingscontrole is het werk waarbij je in de veredeling bepaalt met welke darren een moer paart, en waarbij je de paringskwaliteit van de geteelde moeren en de prestaties van hun nakomelingen beoordeelt. Omdat de helft van de genetica van de werksters van de darren komt, levert zelfs de beste teeltmoer niet het verwachte resultaat op als deze stap wordt overgeslagen. Het plannen van darrenvolken, geïsoleerde bevruchting en kunstmatige inseminatie zijn de belangrijkste middelen voor deze controle.

Waarom is de paring de moeilijkste schakel in de veredeling?

Een jonge moer vliegt een paar dagen na het uitlopen uit de kast en paart in de lucht, op darrenverzamelplaatsen. Op die plaatsen komen de darren van alle volken binnen een straal van enkele kilometers af. De moer paart tijdens één of enkele vluchten meestal met 10–20 darren en bewaart het verzamelde sperma haar hele leven in de zaadblaas (spermatheca).

De vaderkant van alle werksters die de moer in haar leven zal voortbrengen, wordt dus in een paringsperiode van een paar dagen bepaald. Bij vrije paring bepaal niet jij die kant, maar de bijenstanden in je omgeving. De bruidsvlucht, soorten bevruchtingskastjes en hoe je ze opstelt, worden besproken op de pagina "Bevruchtingssystemen voor koninginnen"; deze pagina behandelt de veredelingskant van het onderwerp.

Hoe beheers je de vaderkant?

Darrenverzadiging bij vrije paring

Op je eigen bijenstand kun je de omgeving niet beheersen, maar je kunt het darrenaanbod in je eigen voordeel ombuigen. Je geeft geselecteerde volken darrenraat, zodat er in de paringsperiode veel gewenste darren in de omgeving zijn. Dat maakt vooral een duidelijk verschil als meerdere imkers in dezelfde streek het samen doen.

Geïsoleerd bevruchtingsstation

Op plekken waar enkele kilometers in de omtrek geen andere bijenvolken staan, zoals een eiland, een hoog berggebied of een groot bos, worden alleen geselecteerde darrenvolken geplaatst. De moeren van deze volken zijn meestal dochters van dezelfde teeltmoer; zo wordt de vaderkant als één lijn geregistreerd. De bevruchtingskastjes worden naar het station gebracht als de darren geslachtsrijp zijn.

Kunstmatige inseminatie

Bij kunstmatige inseminatie wordt sperma van geselecteerde darren met een speciaal apparaat ingebracht bij een verdoofde moer. Het is de enige methode die de vaderkant volledig vastlegt. Ze wordt gebruikt om een bepaalde teeltlijn in stand te houden, voor terugkruising of voor inseminatie met één dar voor onderzoek. De geïnsemineerde moer wordt in een bevruchtingskastje of een kleine afleger gehouden tot ze begint te leggen.

Hoe bereid je darrenvolken voor?

De helft van de paringscontrole die het vaakst wordt vergeten, is de darrenteelt. Een dar heeft van ei tot uitlopen ongeveer 24 dagen nodig, en na het uitlopen nog ongeveer 10–14 dagen om geslachtsrijp te worden. Daarom moet je weken vóór de koninginnenteelt met de darrenteelt beginnen.

1. Kies de volken: Teel darren uit volken die net zo goed hebben gescoord als de teeltmoer. Zorg dat ze niet nauw verwant zijn aan de teeltmoer waarvan je larven neemt.
2. Geef darrenraat: Hang minstens drie weken vóór het overlarven een raat met darrencellen of darrenkunstraat aan de rand van het broednest.
3. Houd ze sterk en goed gevoed: Valt de dracht weg, dan zetten de werksters de darren uit de kast. Geef zo nodig suikerwater en stuifmeel bij.
4. Houd de varroadruk laag: De mijt geeft de voorkeur aan darrenbroed; darren die met mijten opgroeien, hebben minder vliegkracht en een slechtere spermakwaliteit.
5. Stem de planning af: De bruidsvlucht van de moeren moet samenvallen met de periode waarin de darren rijp zijn.

Botst darrenraat met het uitsnijden van darrenbroed tegen varroa?

Ja. Het uitsnijden van darrenbroed dat bij de varroabestrijding wordt gebruikt, haalt gesloten darrenbroed samen met de mijten uit de kast. Bij een darrenvolk voor de teelt gebeurt dat niet. Houd in je registratie gescheiden in welke volken darren worden geteeld en in welke wordt uitgesneden; bestrijd de mijt bij darrenvolken met andere methoden.

Hoe controleer je de paringskwaliteit?

De eerste stap van de afstammingscontrole is nagaan of de geteelde moer goed is gepaard. Let op het volgende zodra de moer in het bevruchtingskastje is gaan leggen:

• Legpatroon: Eén eitje per cel, midden op de celbodem, in een regelmatig patroon.
• Dichtheid van het broed: Het gesloten broednest is dicht en aaneengesloten; weinig verspreide lege cellen.
• Darrenbroed in werkstercellen: Bolle, kogelvormige dekseltjes op werkstercellen wijzen erop dat de moer onvoldoende is gepaard of dat haar sperma op is. Zo'n moer wordt vervangen.
• Uitblijven van de leg: Is de moer binnen drie weken na het uitlopen niet gaan leggen, dan is de paring zeer waarschijnlijk mislukt.

Wat is een nakomelingentoets en hoe voer je die uit?

Bij een nakomelingentoets (afstammingsonderzoek) meet je de waarde van een teeltmoer niet aan haar eigen volk, maar aan de volken van de dochtermoeren die van haar zijn geteeld. Omdat de dochters van een teeltmoer met verschillende darren paren en in verschillende kasten werken, laat het gemiddelde van haar dochters de werkelijke genetische waarde van die teeltmoer veel beter zien dan één volk.

1. Teel van dezelfde teeltmoer voldoende (minstens een paar) dochtermoeren en merk ze.
2. Geef deze moeren in dezelfde periode aan volken van vergelijkbare sterkte op dezelfde bijenstand.
3. Wacht tot alle werksters dochters van de nieuwe moer zijn; dat duurt ongeveer 6–8 weken nadat de leg is begonnen.
4. Beoordeel de volken een jaar lang op zachtaardigheid, zwermneiging, hygiëne, overwintering en opbrengst.
5. Vergelijk het gemiddelde van de zustergroep met het gemiddelde van de bijenstand; gebruik de teeltmoer van de betere groep de jaren daarna meer.

Hoe beïnvloeden weer en seizoen de paringscontrole?

De bruidsvlucht vraagt warm, windstil en zonnig weer. In een lange regenachtige of koele periode paart de moer helemaal niet of met weinig darren, en wordt ze snel vervangen. Plan de teelt voor veredeling in de periode waarin het weer in je streek stabiel is en er veel darren zijn; tegen het eind van het seizoen neemt het aantal darren snel af.