Koninginnen invoeren

Veredeling op resistentie tegen ziekten en plagen is het werk waarbij je door selectie het vermogen van honingbijvolken versterkt om met hun eigen afweergedrag varroa, broedziekten en virussen het hoofd te bieden. De belangrijkste doelkenmerken zijn hygiënisch gedrag, varroagevoelige hygiëne (VSH) en poetsgedrag (grooming). Resistentieveredeling kan het middelengebruik verminderen, maar vervangt geen regelmatige mijtentellingen en geïntegreerde bestrijding.

Waarom is resistentieveredeling belangrijk?

Chemische bestrijding heeft haar grenzen: Varroa destructor heeft tegen sommige groepen werkzame stoffen resistentie ontwikkeld, sommige stoffen laten residuen achter in bijenwas, en elke behandeling kost arbeid en geld. Een volk dat met zijn eigen afweer de groei van de mijtenpopulatie afremt, kan met minder ingrepen gezond blijven.

Twee begrippen moeten uit elkaar worden gehouden. Resistentie is het beperken van de vermeerdering van een plaag of ziekteverwekker (bv. het tegengaan van de voortplanting van de mijt). Tolerantie is dat het volk minder schade oploopt ondanks de besmetting (bv. weerbaarheid tegen virussen). Fokprogramma's richten zich meestal op resistentiekenmerken, die makkelijker te meten zijn.

Wat leert de Aziatische honingbij ons?

De oorspronkelijke gastheer van varroa is de Aziatische honingbij (Apis cerana). Deze soort is zeer lang samen met de mijt geëvolueerd: werksters verwijderen mijten van elkaars lichaam, vinden besmet broed en ruimen het op, en de mijt kan zich alleen in darrenbroed voortplanten. Het resultaat is dat het volk in evenwicht met de mijt leeft. Bij de westerse honingbij (Apis mellifera) bestaan zwakkere vormen van dezelfde afweer; het doel van de veredeling is die te versterken.

Op welke kenmerken selecteer je voor resistentie?

Hygiënisch gedrag

Het gedrag waarbij bijen dood of ziek gesloten broed opsporen en opruimen. Het is zeer effectief tegen kalkbroed, verhoogt de resistentie tegen Amerikaans vuilbroed en helpt deels tegen varroa. Hoe je het meet, staat beschreven op de pagina "Hygiënetest".

Varroagevoelige hygiëne (VSH)

VSH (Varroa Sensitive Hygiene) is het gedrag waarbij werksters gericht gesloten werkstercellen openen waarin een mijt zich voortplant en de pop verwijderen. Daardoor kunnen de nakomelingen die de mijt in die cel grootbrengt, niet volwassen worden. Dit kenmerk is in de VS ontwikkeld uit volken waarin een onderdrukte mijtvoortplanting werd waargenomen; later bleek dat die onderdrukking voortkwam uit het selectief opruimen van cellen met een zich voortplantende mijt. VSH-lijnen worden tegenwoordig in veel landen gebruikt.

Opnieuw verzegelen

In sommige volken openen werksters het dekseltje van een gesloten cel, kijken erin en sluiten de cel daarna weer. Dit gedrag kan de voortplantingscyclus van de mijt verstoren. In sommige populaties die zonder behandeling overleven, kwam het veel voor; onderzoek naar het gebruik ervan als selectiecriterium loopt nog.

Poetsgedrag (grooming)

Poetsgedrag is het verwijderen en bijten van mijten op het eigen lichaam of op dat van nestgenoten. Afgebeten poten of schade aan het lijf bij mijten die op de bodem van de kast vallen, zijn sporen van dit gedrag. Bij de westerse honingbij is het meestal zwak en moeilijk te meten; de onderzoeksresultaten zijn wisselend, maar bij sommige lijnen is een reactie op selectie gemeld.

Korte verzegelde broedduur en virustolerantie

Hoe korter werksterbroed verzegeld blijft, hoe minder nakomelingen de mijt in één voortplantingscyclus kan grootbrengen. Tussen rassen zijn er kleine verschillen, maar in de praktische veredeling wordt dit kenmerk weinig gebruikt. Tolerantie voor virussen die door de mijt worden overgedragen, zoals het vleugelmisvormingsvirus, is wel belangrijk; omdat die moeilijk rechtstreeks te meten is, wordt ze meestal indirect beoordeeld aan de hand van de overwinteringsresultaten en de gezondheid van het volk.

Hoe meet je resistentie in de praktijk?

Om deze metingen zinvol te maken, moeten de volken op dezelfde bijenstand staan en onder hetzelfde bestrijdingsschema vallen. Krijgt één volk een aparte behandeling, dan zijn de resultaten van dat volk niet vergelijkbaar.

Wat hebben populaties geleerd die zonder behandeling overleven?

In Europa en Noord-Amerika zijn enkele bijenpopulaties onderzocht die jarenlang zonder varroabehandeling bleven voortbestaan. Het Zweedse eiland Gotland en enkele groepen in Frankrijk zijn de bekendste voorbeelden. In deze populaties bleek de mijtvoortplanting verminderd, kwam opnieuw verzegelen vaker voor en waren de volken kleiner. In de VS zijn ook resistente lijnen ontwikkeld uit bijen uit het Russische Verre Oosten, die al lang samen met varroa leven.

Deze voorbeelden laten zien dat resistentie mogelijk is; maar de meeste zijn pas ontstaan na jarenlange zware verliezen en onder geïsoleerde omstandigheden.

De moeilijkheden van resistentieveredeling

• De darrenkant: Bij vrije paring kan een gewonnen kenmerk in één generatie verwateren; geïsoleerde bevruchting of kunstmatige inseminatie geeft een groot voordeel.
• Regionaal werken is nodig: Selectie op één bijenstand wordt verdund door de genetica in de omgeving.
• Herbesmetting: De mijtenlast uit instortende volken in de omgeving kan zelfs een resistent volk in de problemen brengen.
• Evenwicht met andere kenmerken: Een resistente lijn moet ook qua zachtaardigheid, opbrengst en overwintering aanvaardbaar zijn.
• Tijd: Voor een betrouwbaar resultaat zijn meerdere generaties en regelmatige metingen nodig.

Wat kan een imker doen voor resistentieveredeling?

1. Meten: Voer bij alle volken op dezelfde data mijtentellingen en hygiënetests uit.
2. Eerlijk bestrijden: Wordt de drempel overschreden, behandel dan alle volken tegelijk en met dezelfde groep werkzame stoffen; wissel groepen werkzame stoffen af en houd je tijdens de honingoogst aan de regels voor residuen.
3. Selecteren: Gebruik de volken met de traagste mijtgroei en de hoogste hygiënescore als teeltmoer, mits ook de andere kenmerken in orde zijn.
4. De darren niet vergeten: Geef deze volken darrenraat; beperk het darrenbroed bij zwakke volken.
5. Vervangen: Vervang bij volken met een aanhoudend hoge mijtenlast de moer door een moer uit een geselecteerde lijn.
6. Samenwerken: Wil je een geteste resistente lijn kopen, koop die dan bij geregistreerde telers en probeer haar uit onder je eigen plaatselijke omstandigheden.