Propolis en toepassingen

Propolis (bijenkit, bijenlijm) is de kleverige stof die honingbijen maken door harsen van boomknoppen en plantenwonden te mengen met bijenwas en afscheidingen, en die ze in de kast gebruiken om kieren te dichten en oppervlakken te bekleden. In laboratoriumonderzoek zijn duidelijke antimicrobiële effecten aangetoond; bewijs voor een behandelend effect bij mensen is echter beperkt, en de samenstelling verschilt sterk per streek. Propolis is een bekend contactallergeen; wees voorzichtig bij het eerste gebruik.

Wat is propolis en waarvoor gebruiken bijen het?

Haalbijen verzamelen hars van de knoppen en schorswonden van bomen zoals populier, berk, kastanje en den, en dragen die net als stuifmeel aan hun achterpoten naar de kast. In de kast kauwen andere bijen de hars, mengen hem met bijenwas en smeren hem waar het nodig is.

• Kieren en holten dichten: Openingen bij het dak, raamoren en de naden tussen bakken worden met propolis gevuld.
• De ingang verkleinen: Vooral in de herfst kan de vliegopening met propolis worden versmald.
• Oppervlakken bekleden: In natuurlijke nesten worden de binnenwanden bekleed met een dun laagje propolis.
• De kast schoon houden: Indringers die te groot zijn om naar buiten te werken (bv. een muis), worden met propolis bedekt, zodat het rotten wordt beperkt.

Onderzoekers denken dat propolis een rol speelt in de collectieve verdediging van het volk tegen micro-organismen. Die waarneming is ook het uitgangspunt van onderzoek naar gebruik door mensen.

De samenstelling van propolis: waarom is niet alle propolis hetzelfde?

De samenstelling van propolis hangt af van de plant waarvan de bijen hars verzamelen. In gematigde streken zijn populierenknoppen de belangrijkste bron; dit type propolis is rijk aan flavonoïden en esters van fenolzuren. Producten uit andere streken, zoals de groene propolis uit Brazilië, bevatten heel andere bestanddelen. Ook in Turkije bestaan er afhankelijk van streek en begroeiing verschillende soorten propolis.

Ruwe propolis bestaat grofweg uit harsen en balsems, bijenwas, etherische oliën, stuifmeel en andere stoffen; de verhoudingen verschillen per bron. Dat heeft twee belangrijke gevolgen:

• De uitkomst van onderzoek in één land is niet zonder meer geldig voor propolis uit een andere streek.
• Algemene beweringen als "propolis is goed tegen dit of dat" zijn wetenschappelijk niet te verdedigen; de vraag welke propolis, welk extract en welke hoeveelheid blijft onbeantwoord.

Serieuze producenten leggen daarom het verzamelgebied en de periode vast en laten de partij zo mogelijk analyseren.

Hoe wordt propolis gewonnen? Stap voor stap

De schoonste propolis wordt gewonnen met een propolisrooster (propolisval). Dat is een kunststof of metalen plaat met smalle spleten die onder het dak op de ramen wordt gelegd. Omdat er licht en lucht door de spleten komt, vullen de bijen ze met propolis.

1. Leg het rooster op: Leg het bij sterke volken op de ramen in de periode dat bijen propolis verzamelen, zoals eind zomer en begin herfst.
2. Wacht tot het is gevuld: Neem het rooster weg als de bijen het grootste deel van de spleten hebben gevuld.
3. Vries het in: Doe het rooster in een zak en leg het in de diepvries; in de kou wordt propolis bros.
4. Breken en losmaken: Buig of wrijf het bevroren rooster, zodat de propolis in een schone bak valt.
5. Uitzoeken: Verwijder bijendelen, was en houtsplinters.
6. Bewaren: Bewaar de propolis in een koele, donkere, luchtdichte pot.

Hoe ziet ruwe propolis eruit?

Ruwe propolis van goede kwaliteit heeft een karakteristieke harsachtige, kruidige geur. Propolis met veel was is lichter van kleur en wasachtig; een product met veel vreemde stoffen is van lage kwaliteit.

Hoe wordt propolis gebruikt? Soorten extracten

Propolis lost heel slecht op in water. Daarom wordt het meestal tot een extract verwerkt. Elk oplosmiddel trekt andere bestanddelen in andere verhoudingen:

• Alcoholisch extract (tinctuur): De meest voorkomende vorm, die fenolische bestanddelen goed oplost. Omdat het alcohol bevat, is het mogelijk niet geschikt voor kinderen, zwangeren en mensen die geen alcohol mogen gebruiken.
• Extracten op water- en glycolbasis: Alcoholvrije alternatieven; het profiel van de bestanddelen verschilt van dat van een alcoholisch extract.
• Olie-extract en zalven: Worden gebruikt in huidproducten.
• Mondspray, zuigtablet, tandpasta: Commerciële vormen voor gebruik in de mond.

Van zelfgemaakte extracten zijn de sterkte en de zuiverheid onbekend. Kies voor producten die voor de gezondheid worden gebruikt een product dat aan de regelgeving voldoet en waarvan inhoud en productieomstandigheden bekend zijn.

Waar is propolis goed voor? Wat zegt het bewijs?

Propolis is een van de bijenproducten die in het laboratorium het meest zijn onderzocht. Dat de extracten werkzaam zijn tegen diverse bacteriën, schimmels en virussen, is onder laboratoriumomstandigheden aangetoond. Er zijn ook kleine klinische studies op sommige gebieden, zoals mondgezondheid en koortslip.

De meeste van deze studies zijn echter klein, kort en uitgevoerd met verschillende soorten propolis; de resultaten zijn niet op elkaar over te dragen. De juiste formulering is daarom: "er zijn voorlopige aanwijzingen, het bewijs is beperkt". Propolis vervangt bij infecties niet de behandeling die een arts voorschrijft.

Propolisallergie: wie moet opletten?

Propolis staat bekend als een stof die huidallergie veroorzaakt. Het meest voorkomende beeld is contactdermatitis: roodheid, jeuk, blaasjes en schilfering. Bij producten voor in de mond zijn zweertjes en zwelling van lippen en mondslijmvlies gemeld; bij ingeslikte producten kunnen ook ernstiger reacties optreden.

• Testen bij het eerste gebruik: Het is gangbaar om het eerst op een klein stukje huid te proberen; maar één test sluit latere overgevoeligheid niet uit.
• Wie het niet moet gebruiken: Mensen van wie bekend is dat ze allergisch zijn voor bijenproducten, populierenknoppen of bepaalde cosmetische balsems. Mensen met astma of een allergische voorgeschiedenis moeten een arts raadplegen.
• Voor imkers: Bij imkers die vaak met propolis werken, kan na verloop van tijd overgevoeligheid ontstaan. Vooral bij het schoonmaken van roosters en het verwerken van propolis is het verstandig handschoenen te dragen.

Veelgemaakte fouten

• Propolis die van geverfde kastoppervlakken is geschraapt, in een levensmiddel verwerken.
• Het rooster tijdens een behandeling in de kast laten liggen.
• Propolis open laten staan op een warme, lichte plek.
• In productpromotie geneeskrachtige claims gebruiken als "vervangt antibiotica" of "doodt virussen"; de wetgeving over etikettering van levensmiddelen verbiedt zulke claims.
• De allergiewaarschuwing van het etiket weglaten.