De honingbij leren kennen

De honingbij (Apis mellifera) is een sociaal insect dat leeft in volken van duizenden individuen, de winter gezamenlijk doorkomt en meer honing opslaat dan het nodig heeft. Op die drie eigenschappen berust de mogelijkheid om te imkeren. Deze pagina vat de basiskennis samen om de honingbij als levend wezen te leren kennen voordat je met imkeren begint.

Wat is een honingbij?

Honingbijen omvatten een paar soorten binnen het geslacht Apis. De belangrijkste soort waarmee wereldwijd wordt geïmkerd, is de westerse honingbij (Apis mellifera), van oorsprong inheems in Europa, Afrika en het Midden-Oosten; de mens heeft haar naar alle continenten gebracht. Ook de in Azië in kasten gehouden Apis cerana, de reuzenhoningbij (Apis dorsata), die in de open lucht één enkele raat bouwt, en de dwerghoningbij (Apis florea) behoren tot dit geslacht.

De soort Apis mellifera is onderverdeeld in talrijke aan hun streek aangepaste rassen (ondersoorten). Anatolië is een rijk gebied waar verschillende rassen en ecotypen samenkomen; de Anatolische bij en de Kaukasische bij zijn daarvan de bekendste. Rassen verschillen van elkaar in karakter, zwermneiging, overwintering en aanpassing aan de plaatselijke vegetatie.

Hoe onderscheid je een honingbij van een wesp of hoornaar?

Dit is wat beginners het vaakst door elkaar halen. Een honingbij is bruin-goudkleurig, behaard en middelgroot; wespen en hoornaars zijn glanzend, onbehaard en hebben een opvallend geel-zwart patroon.

Waarom is het volk één geheel?

Een enkele honingbij kan niet lang los van haar kast overleven. Het volk daarentegen regelt zijn temperatuur, slaat voedsel op, verdedigt zich, bestrijdt ziekten en komt de winter door. Daarom houdt de imker zich niet met afzonderlijke bijen bezig, maar met het volk.

Ook de vragen die je bij een inspectie stelt, gaan over het volk: is er een leggende moer? Is het broedpatroon gezond? Is er genoeg voer en vrije ruimte? Zijn er tekenen van ziekten of plagen?

Waarom kun je honingbijen in een kast houden?

• Ze overwinteren gezamenlijk: het volk leeft van jaar tot jaar voort; het wordt niet elk voorjaar opnieuw opgebouwd.
• Ze leggen een overschot aan: om de winter door te komen slaan ze meer honing op dan ze nodig hebben; de imker oogst dat overschot.
• Ze kiezen een afgesloten holte als nest: in de natuur nestelen ze in beschutte holten zoals boomholten; de kast sluit aan bij die natuurlijke voorkeur.
• Hun raten zijn regelmatig: de bijen laten tussen de raten een vaste ruimte vrij. Kasten met ramen zijn ontworpen op basis van deze bijenruimte; daardoor kunnen de ramen een voor een worden uitgenomen en bekeken.
• Ze zijn betrekkelijk zachtaardig: met het juiste ras en rustig werken kunnen ze worden geïnspecteerd.

Wie leven er in het volk?

• Moer (koningin): het enige leggende vrouwtje; met haar feromonen houdt ze het volk bijeen.
• Werksters: vrouwtjes die zich niet voortplanten; afhankelijk van hun leeftijd doen ze schoonmaak, broedverzorging, raatbouw, wachtdienst en haalwerk.
• Darren: aanwezig in voorjaar en zomer; hun enige taak is paren, ze hebben geen angel.

Op het hoogtepunt van de zomer telt een sterk volk tienduizenden werksters, één moer en enkele honderden tot enkele duizenden darren. Meer details vind je op de pagina's over de moer, de werkster en de dar in het onderdeel bijenbiologie.

De jaarcyclus van de honingbij

De data verschuiven afhankelijk van streek en hoogte met weken; de imkerkalender volgt niet de namen van de maanden, maar deze cyclus en de plaatselijke vegetatie.

Hoe ontstaat honing?

Haalbijen vervoeren de nectar die ze uit bloemen verzamelen in hun honingmaag naar de kast en geven hem daar door aan jonge bijen. De bijen voegen enzymen aan de nectar toe en laten het water verdampen door met hun vleugels te waaieren. Als de nectar is ingedikt en voldoende rijp is, worden de cellen met een dun wasdekseltje afgesloten.

Daarnaast verzamelen de bijen stuifmeel en stampen het in de cellen aan tot bijenbrood, een eiwitvoorraad die voor het voeden van het broed wordt gebruikt. Honing is de energiebron van het volk, stuifmeel de bouwstof; ontbreekt een van beide, dan kan het volk zich niet ontwikkelen.

De rol van de honingbij bij de bestuiving

Als de honingbij van bloem naar bloem gaat, draagt ze stuifmeel over en zorgt zo voor bestuiving. In boomgaarden, oliehoudende gewassen en veel groenten hangen opbrengst en kwaliteit af van deze dienst; daarom laten sommige telers tijdens de bloei kasten naar hun percelen brengen.

Bestuiving is niet alleen het werk van de honingbij. Hommels, solitaire wilde bijen en andere insecten doen dit werk ook en zijn bij sommige planten effectiever. De honingbij benut een grote verscheidenheid aan bloemen; als je in een streek meer kasten plaatst dan de omgeving kan dragen, kan er concurrentie ontstaan met wilde bijen die van bepaalde planten afhankelijk zijn. Het aantal volken afstemmen op de draagkracht van de omgeving is goed voor zowel de opbrengst als de natuur.

Waarom steekt een honingbij?

De honingbij is geen agressief insect; ze steekt alleen om zichzelf of haar kast te verdedigen. De angel van een werkster heeft weerhaakjes en blijft in de huid van zoogdieren steken; de bij sterft na het steken. Steken is dus ook voor het volk een verlies. Een bij die ver van de kast op een bloem werkt, besteedt meestal aan niemand aandacht.

• Beweeg rustig en langzaam: plotselinge bewegingen en geplette bijen verspreiden alarmgeur.
• Ga niet in de vliegroute staan: de ruimte direct voor het vlieggat is de snelweg van de bijen.
• Draag beschermende kleding: een kap is het minimum; kies lichtgekleurde kleding.