Entegre Zararlı Yönetimi (IPM)

Geïntegreerde plaagbestrijding (IPM, Engels "Integrated Pest Management") verbiedt geen middelen, maar zet ze op de laatste trede van een vaste volgorde: eerst meten, de drempel controleren, voorkomen, een niet-chemische methode proberen, zo nodig een toegelaten middel correct gebruiken en het resultaat opnieuw meten. Het doel is niet de plaag tot nul terug te brengen, maar haar onder de schadedrempel te houden. Deze aanpak werkt volgens dezelfde gedachte voor de varroa, maar ook voor wasmot, hoornaars en broedziekten.

Het uitgangspunt

Volgens de kalender behandelen is gemakkelijk, maar duur: onnodige behandelingen kweken resistentie, vergroten het risico op residuen in honing en was en verhullen vaak de werkelijke omvang van het probleem. Bij IPM berust elke beslissing op een meting en wordt het resultaat van elke behandeling opnieuw gemeten.

Proberen de plaag volledig uit te roeien is niet mogelijk en leidt bovendien tot overmatig gebruik van middelen. Het doel is een niveau te handhaven waarop het volk gezond blijft.

Zes treden

1. Monitoring

Een beslissing die je neemt zonder te weten hoeveel plaagdieren er zijn, is giswerk. Tot deze trede behoren voor varroa meerdere tellingen per jaar met een wasmethode, en bij elke controle het nakijken van het broedbeeld, de ruimte voor de kast en de varroalade. Noteer de resultaten samen met het kastnummer.

2. Drempel

Niet elke keer dat je een plaagdier ziet, wordt ingegrepen; ingrijpen gebeurt wanneer een vooraf vastgestelde drempel wordt overschreden. Bij varroa is de veelgebruikte drempel in de zomermaanden 2–3 mijten per honderd bijen; in het voorjaar en terwijl de winterbijen worden grootgebracht, wordt naar lagere waarden gestreefd. Drempels verschillen per streek; ga uit van de aanbevelingen van je imkersvereniging of de officiële veterinaire dienst.

Bij aangifteplichtige ziekten (Amerikaans en Europees vuilbroed, kleine kastkever, Tropilaelaps) is er geen drempel: bij een vermoeden wordt meteen melding gedaan.

3. Preventie

Een probleem verkleinen voordat het ontstaat, is de goedkoopste weg:

• Een sterk en goed gevoed volk: Voldoende honing en stuifmeel, een jonge en productieve moer.
• Genetica: Moeren kiezen uit lijnen met sterk hygiënisch gedrag die aan de plaatselijke omstandigheden zijn aangepast.
• Raatvernieuwing: Elk jaar een deel van de oude, zwart geworden raten vervangen; dat vermindert de ophoping van ziekteverwekkers en residuen.
• Hygiëne: Het kastgereedschap en de handschoenen tussen volken schoonmaken; geen raten en materiaal van onbekende herkomst kopen.
• Quarantaine: Een nieuw gekocht volk of een gevangen zwerm een tijd apart houden en controleren.
• Roverij voorkomen: Geen honing en suikerwater open en bloot laten staan, de vliegopening van zwakke volken verkleinen.
• Raten goed opslaan: Lege raten op een koele, lichte en luchtige plek bewaren en regelmatig op wasmot controleren.

4. Niet-chemisch ingrijpen

Als de drempel wordt overschreden, is de eerste keuze vaak geen middel:

• Darrenbroed uitsnijden: Het gesloten darrenbroed, waar de mijt de voorkeur aan geeft, wordt uitgesneden en weggegooid.
• Broedonderbreking: Met het kooien van de moer of een vangraat wordt het volk tijdelijk broedloos gemaakt.
• Afleggers en kunstzwermen: Zorgen zowel voor zwermverhindering als voor minder mijten.
• Mechanische maatregelen: Tegen hoornaars de vliegopening verkleinen en vallen gebruiken, tegen wasmot raten uitsorteren en koud bewaren.

5. Chemisch ingrijpen

Zo nodig wordt een middel gebruikt, maar volgens deze regels:

• Alleen een product dat in jouw land is toegelaten; de dosering, duur en methode van het etiket.
• Werkzame stoffen afwisselen op basis van het werkingsmechanisme. Organische zuren (oxaalzuur, mierenzuur) en thymol vormen een stevige pijler van het programma, omdat het risico op resistentie laag is.
• Je houden aan de regels rond de honingoogst en de honingkamer; behandelingen met een risico op residuen na de oogst uitvoeren.
• Geen niet-toegelaten mengsels en geen zelfgemaakte toepassingen gebruiken.
• Geen antibiotica bij bijen gebruiken: die onderdrukken het verschijnsel, verwijderen de verwekker niet en laten residuen in de honing achter.

6. Evaluatie: de trede die het vaakst wordt overgeslagen

IPM houdt niet op bij het middel. Meet opnieuw met dezelfde methode nadat de behandelingsperiode voorbij is. Het verschil tussen de telling voor en na de behandeling is de werkelijke werkzaamheid van de methode op jouw bijenstand. Blijft de verwachte daling uit, onderzoek dan de mogelijkheden dosering, timing, herbesmetting en resistentie.

IPM voor de belangrijkste plagen in het kort

Waarom is het de moeite waard?

• De ontwikkeling van resistentie vertraagt; de beschikbare producten blijven langer werken.
• Het risico op residuen in honing en was neemt af; de marktwaarde van je product blijft behouden.
• De kosten dalen, omdat er geen onnodige behandelingen worden uitgevoerd.
• Het volksverlies neemt af, omdat problemen vroeg worden opgemerkt.

Onderwerpen in dit hoofdstuk

Onder dit onderwerp worden varroamonitoring en drempels, acaricideresistentie, technieken voor broedonderbreking en de te volgen procedure bij aangifteplichtige ziekten op aparte pagina's uitgebreid behandeld.