Volkhygiëne

Hygiëne van het volk omvat alle maatregelen die voorkomen dat ziekteverwekkers zich in een honingbijenvolk ophopen en verspreiden: zowel het eigen poetsgedrag van de bijen als het reinigen van kasten, raten en gereedschap door de imker. De meeste ziekten worden niet met medicijnen voorkomen, maar met deze goedkope, regelmatige gewoonten.

Waarom is hygiëne van het volk belangrijk?

Een kast is een warme, vochtige omgeving waarin duizenden bijen op een kleine ruimte leven. Vuilbroed, kalkbroed, nosema en virussen verspreiden zich hier via raten, honing, gereedschap en de bijen zelf. Hygiëne van het volk heeft twee kanten die elkaar aanvullen:

• Hygiëne van de bijen: Het opsporen en naar buiten werken van ziek of dood broed, het schoonmaken van de kast en het bekleden ervan met propolis.
• Hygiëne van de imker: Raatvernieuwing, schoon gereedschap, voorzichtigheid bij het verplaatsen van ramen, onderhoud van de kast en de juiste aanpak van dode volken.

Wat is hygiënisch gedrag van bijen?

Hygiënisch gedrag houdt in dat werkbijen ziek, dood of met mijten besmet broed in verzegelde cellen opmerken, het celdekseltje openen en het broed naar buiten werken. Dit gedrag is erfelijk; sommige volken doen het heel snel en grondig, andere helemaal niet.

Volken met sterk hygiënisch gedrag:

• zijn beter bestand tegen kalkbroed en vuilbroed; ze ruimen ziek broed op voordat de ziekteverwekker zich verspreidt.
• beperken de vermeerdering van varroa gedeeltelijk; ze verwijderen een deel van het broed met mijten.
• maken het werk van de imker makkelijker doordat ze problemen vroeg en zelfstandig opruimen.

Hoe meet je hygiënisch gedrag?

De gangbare methode die telers gebruiken is de vriestest (bevroren broed): uit een raat met gesloten broed wordt een stuk gesneden en ingevroren om het broed te doden, waarna het stuk in de kast wordt teruggezet. Na een bepaalde tijd (meestal 24 uur) wordt geteld hoeveel van het dode broed de bijen hebben opgeruimd. Volken die in die tijd vrijwel al het dode broed opruimen, gelden als hygiënisch en krijgen de voorkeur bij de koninginnenteelt. Dezelfde test kan ook worden gedaan door het broed met een fijne naald te doden (speldentest).

Raatvernieuwing: de effectiefste hygiënemaatregel

Oude raat hoopt drie dingen op: ziekteverwekkers (bacterie- en schimmelsporen), chemische residuen (resten van bestrijdingsmiddelen en gewasbeschermingsmiddelen hopen zich op in was) en resten van cocons (de cellen worden nauwer, de bijen kleiner). Elk jaar ongeveer een derde van de broedraten vernieuwen is de effectiefste hygiënemaatregel die een imker kan nemen.

• Donkere raten die geen licht doorlaten als je ze tegen het licht houdt, worden als eerste verwijderd.
• Uitgenomen raten worden omgesmolten; kunstraat laten maken van je eigen schone dekselwas doorbreekt de kringloop van residuen.
• Bij zwaar belaste volken vernieuwt het afschudden van alle bijen in een nieuwe kast op kunstraat (schudzwerm) in één keer zowel de raten als de ziektedruk.

Vaak is het de imker die de ziekte verspreidt

Bijen verspreiden ziekten tussen kasten door verdwalen en roverij; maar de snelste verspreider over de grootste afstand is vaak de imker zelf.

• Kastbeitel: De meest voorkomende besmettingsroute van kast naar kast. Sporen van Amerikaans vuilbroed blijven lang levend op het gereedschap en worden door alcohol niet gedood. Schraap honing en propolis van het gereedschap, was het in een hete oplossing van kristalsoda of haal het door de vlam. Werken met een paar beitels en ze om beurten schoonmaken is een praktische oplossing.
• Handschoenen: Leren handschoenen zijn niet goed schoon te maken; wegwerp- of wasbare handschoenen zijn hygiënischer. Vervang je handschoenen na een verdacht volk.
• Ramen en honing verplaatsen: Zomaar ramen tussen volken rondgeven is het riskantst. Geef geen ramen, honing of stuifmeel uit een volk waarvan je niet zeker weet dat het ziektevrij is.
• Tussen bijenstanden: Neem je uitrusting schoon mee naar andere bijenstanden en breng het schoon terug.

Orde in de kast en op de bijenstand

• Stem de ruimte af op de volkssterkte: Lege raat die de bijen niet kunnen bezetten en verdedigen, is een uitnodiging voor wasmot en andere plagen.
• Beheers het vocht: Zet de kast boven de grond, laat hem licht voorover hellen en zorg zo nodig voor bovenventilatie. In een vochtige kast nemen schimmel en kalkbroed toe.
• Lees het bodemafval: Het afval op de bodem van de kast (wasgruis, stuifmeel, dode mijten, mummies) vertelt iets over de toestand van het volk. Schraap de bodem in het voorjaar schoon.
• Dicht kieren in de kast: Kieren en gaten leiden tot roverij, plagen en warmteverlies.
• Beperk het verdwalen: Kasten in groepen in plaats van één lange rij, met verschillende vliegrichtingen of kleuren, verminderen dat bijen de verkeerde kast binnengaan en ziekten overbrengen.
• Zorg voor schoon water: Een schone waterbron dicht bij de bijenstand voorkomt dat bijen naar vuil, stilstaand water gaan.

Wasmot en andere plagen in de kast

Sterke, bijenrijke volken ruimen wasmotlarven die de kast binnenkomen zelf op. Het probleem begint in lege raten die de bijen niet kunnen bezetten en in raten die in opslag liggen. Het volk op een ruimte houden die bij zijn sterkte past en opgeslagen raten beschermen, is de beste maatregel tegen de wasmot.

Nieuwe volken en materiaal van buiten

Volken, zwermen, raten en honing van buiten zijn de makkelijkste weg waarlangs een ziekte de bijenstand binnenkomt.

1. Houd een nieuw volk zo mogelijk een paar weken ter observatie op een aparte plek.
2. Controleer het broed, tekenen van kalkbroed en vuilbroed, en de mijtbesmetting.
3. Voer niet met honing en stuifmeel van onbekende herkomst; wees heel voorzichtig bij het kopen van tweedehands kasten en raten.

Wat doe je als je een dood volk vindt?

Vind je een ingestort of dood volk, dan moet de kast onmiddellijk worden gesloten en bijendicht worden gemaakt. Een kast die open blijft, wordt leeggeroofd, en de ziekteverwekker verspreidt zich met de honing over de hele bijenstand, zelfs naar naburige bijenstanden.

• Geef raten en honing niet aan een ander volk zolang de doodsoorzaak niet bekend is.
• Probeer onderscheid te maken tussen honger, kou, varroa en ziekteverschijnselen; stuur zo nodig een monster naar een laboratorium.

Reiniging van kasten en materiaal

• Afschrapen: Leeggekomen bakken, bodems en ramen worden van propolis- en wasresten ontdaan door ze af te schrapen.
• Afbranden: De binnenkant van houten kasten kan worden gereinigd door ze met een brander af te branden (tot het hout licht verkleurt). Kunststof en piepschuim kasten worden niet afgebrand; die worden gereinigd volgens de wasmethode die de fabrikant aanbeveelt.
• Wassen: Voerbakken, koninginnenkooitjes en kunststof onderdelen worden gewassen met heet water en kristalsoda en daarna gespoeld.
• Registratie: Weten uit welk volk welk materiaal komt, maakt het mogelijk de bron te vinden als er een probleem ontstaat.