Propolis winnen

Propolis (bijenhars, bijenlijm) is een kleverige stof die ontstaat doordat honingbijen harsen van boomknoppen en schors verzamelen en met bijenwas vermengen. De bijen dichten er kieren mee af, bekleden de binnenwanden ermee en maken de kast zo beter verdedigbaar. Schone propolis wordt niet zozeer door afschrapen als wel met een propolisrooster gewonnen, en het oogsten wordt makkelijker door invriezen.

Wat is propolis en waarvoor gebruiken bijen het?

Een klein deel van de haalbijen specialiseert zich in het verzamelen van hars. Ze bijt de hars los met haar kaken, laadt die in haar stuifmeelkorfjes en brengt hem naar de kast; daar nemen andere bijen de lading over, verwerken hem met was en smeren hem uit waar hij nodig is.

• Openingen dichten: Spleten en kieren die te nauw zijn voor bijen om erdoor te kruipen (kleiner dan ongeveer 6 mm) worden met propolis opgevuld.
• Oppervlakken bekleden: In een natuurlijk nest wordt de binnenkant van de holte met een dun laagje propolis bekleed.
• De ingang vernauwen: Voor het koude seizoen wordt rond het vlieggat propolis aangebracht.
• De kast schoon houden: Dode dieren die te groot zijn om naar buiten te dragen (bv. een muis of hagedis) kunnen met propolis worden ingekapseld.

Propolis wordt gezien als onderdeel van de gemeenschappelijke verdediging van het volk; sommige onderzoeken doen vermoeden dat een dikke propolisbekleding de gezondheid van het volk ondersteunt. Daarom is het niet altijd juist om de kastwanden helemaal schoon te schrapen.

Waaruit bestaat propolis, wat is de samenstelling?

De samenstelling van propolis verschilt sterk per bronplant. Grofweg de helft bestaat uit harsen en plantenbalsems, een aanzienlijk deel uit bijenwas, en de rest uit etherische oliën, stuifmeel en andere stoffen. De kleur kan variëren van lichtgeel tot roodachtig en donkerbruin.

• Gematigde streken: De belangrijkste bron zijn knoppen van populieren (Populus); ook berk, els, wilg en naaldbomen dragen bij.
• Turkije: Afhankelijk van de streek verschilt het aandeel van populier, kastanje, den en andere harsrijke bomen; daarom is propolis uit verschillende streken chemisch van elkaar te onderscheiden.
• Tropische streken: Daar komen propolissoorten voor die van heel andere planten afkomstig zijn.

Conclusie: propolis is geen standaardproduct. Het vastleggen van de bronplant, de streek en de verzamelperiode is waardevol voor zowel de kwaliteit als de afzet.

Hoe wordt propolis verzameld?

Afschrapen

Afschrapen met de beitel van de raamoren, de toplatten, het dekplankje en de randen van de bakken is de eenvoudigste manier, en bij elke inspectie verzamelen zich kleine hoeveelheden. Geschraapte propolis bevat echter was, houtsnippers, verf, bijendelen en stof. Dit product is van lage kwaliteit en meestal niet geschikt voor verwerking tot levensmiddel of supplement.

Propolisrooster (propolisval)

De belangrijkste methode voor schone propolis is het propolisrooster: een flexibele kunststof plaat met smalle spleten wordt onder het dekplankje, boven op de ramen gelegd. De bijen zien de spleten als "openingen die gedicht moeten worden" en vullen ze met propolis. Roosterpropolis is niet vervuild met hout of verf en bevat minder was. Soorten roosters, het plaatsen en het oogsten worden uitgelegd op de pagina "Propolisvallen en het verzamelen van propolis".

Propolis oogsten: waarom wordt het ingevroren?

Bij kamertemperatuur is propolis zacht en kleverig en laat het niet van het rooster los. In de kou wordt het echter hard en bros. Daarom wordt een vol rooster in een plastic zak in de vriezer gelegd; daarna valt de propolis er door buigen of wrijven in stukjes af. Invriezen is geen keuze, maar een onderdeel van de methode.

Omstandigheden die de propolisproductie verhogen

• Seizoen: In de nazomer en het najaar, in de voorbereiding op de winter, neemt het verzamelen duidelijk toe.
• Aanwezigheid van harsrijke planten: Populieren, kastanjes en harsrijke bomen in de buurt van de bijenstand zijn bepalend.
• Genetica: Sommige bijenrassen en lijnen verzamelen veel propolis; de Kaukasische bij staat hierom bekend.
• Luchtstroom en licht: Bijen zijn eerder geneigd openingen te dichten waar licht en lucht doorheen komen.
• Sterkte van het volk: Sterke volken vullen het rooster sneller.

Hoe wordt propolis gereinigd en bewaard?

1. Uitzoeken: Bijendelen, hout, metaal- en kunststofdeeltjes worden eruit gehaald.
2. Verkleinen: In koude toestand breken of malen; bevroren werken voorkomt kleven.
3. Verpakken: In voedselveilige, luchtdichte, bij voorkeur donkere verpakking.
4. Bewaren: Op een koele, donkere en droge plek; in de vriezer blijft het lang goed. Licht en warmte tasten de bestanddelen aan en vluchtige stoffen verdwijnen na verloop van tijd.

Ruwe propolis wordt meestal verwerkt door extractie met voedselveilige alcohol of andere oplosmiddelen. Deze verwerking en de verkoop ervan vallen onder de levensmiddelenwetgeving; een imker die bewerkte producten maakt, moet de benodigde vergunningen hebben.

Hoe herken je de kwaliteit van propolis?

• Zuiverheid: Er mogen geen houtsnippers, verf, bijendelen en stof in zitten; roosterpropolis is in dit opzicht beter.
• Wasgehalte: Propolis met veel was is bleek, vettig en zacht; het aandeel waardevolle bestanddelen is lager.
• Geur: Goede propolis heeft een scherpe, harsachtige en aromatische geur; geen geur of een muffe geur wijst op slechte bewaring.
• Laboratoriumanalyse: Bij commerciële inkoop worden criteria zoals het totale gehalte aan fenolen en flavonoïden met analyse bepaald; de bronplant beïnvloedt deze waarden direct.

Aandachtspunten: residuen en allergie

• Residuen van middelen: Propolis houdt in vet oplosbare stoffen vast. In de periode waarin tegen mijten wordt behandeld, blijft het rooster niet in de kast en wordt er niet geschraapt.
• Geverfde oppervlakken: Propolis die van geverfd of met conserveringsmiddel geïmpregneerd hout is geschraapt, bevat die stoffen.
• Milieuvervuiling: Bij bijenstanden in de buurt van industrie en druk verkeer neemt het risico op verontreinigingen toe.
• Contactallergie: Propolis kan contactdermatitis veroorzaken, wat ook bij imkers voorkomt; wie voortdurend met propolis werkt, doet er goed aan handschoenen te dragen.

Propolis en gezondheid

Propolis heeft een lange geschiedenis van traditioneel gebruik en de antimicrobiële werking ervan wordt in laboratoriumonderzoek bestudeerd. Het bewijs dat het bij mensen een bepaalde ziekte voorkomt of geneest, is echter beperkt, en omdat de samenstelling sterk per bron verschilt, zijn resultaten niet te generaliseren. Het product mag niet met geneeskrachtige claims worden verkocht. Mensen met allergieën, zwangere vrouwen en mensen die regelmatig medicijnen gebruiken, moeten vóór gebruik een arts raadplegen.