Anatomie van de bij

De anatomie van de bij bestudeert de lichaamsbouw van de honingbij, bestaande uit kop, borststuk en achterlijf, en haar zintuigen, klieren en inwendige organen. Deze kennis is niet theoretisch: de anatomie verklaart waarom rook werkt, waarom de varroa zo veel schade doet, waarom nosema tot diarree leidt en waarom bijen sterven als ze steken.

Uit welke delen bestaat het lichaam van een bij?

Het lichaam van de honingbij is bedekt met een hard uitwendig skelet van chitine en bestaat uit drie hoofddelen:

• Kop: ogen, antennes, monddelen, hersenen en enkele belangrijke klieren.
• Borststuk: drie paar poten, twee paar vleugels en krachtige vliegspieren.
• Achterlijf: spijsverterings- en uitscheidingsorganen, vetlichaam, hart, wasklieren, geurklier, voortplantingsorganen en angel.

De smalle "taille" tussen borststuk en achterlijf ontstaat doordat het eerste segment van het achterlijf met het borststuk is vergroeid; daardoor kan de bij haar achterlijf gemakkelijk buigen. De vertakte haren die het lichaam bedekken, verzamelen stuifmeel en registreren ook aanraking en luchtstromen.

Wat zit er in de kop van een bij?

Ogen

Een bij heeft twee grote facetogen en boven op de kop drie kleine puntogen. Een facetoog bestaat uit duizenden kleine eenheden; het neemt beweging, vorm en kleur waar. Bijen zien ultraviolet, blauw en groen licht, maar nemen rood waar als een donkere kleur. Omdat ze ook het gepolariseerde licht aan de hemel waarnemen, kunnen ze zelfs bij bewolkt weer de stand van de zon bepalen. De puntogen meten de lichtsterkte.

Antennes

De antennes zijn de "neus en vingers" van de bij: ze nemen geur, aanraking, temperatuur, vochtigheid en trillingen waar. In de donkere kast zijn ze het belangrijkste zintuig. De antenne van vrouwtjes heeft 12 leden, die van mannetjes 13; de antennes van darren zijn gespecialiseerd in het van ver waarnemen van het moerferomoon.

Monddelen

• Kaken (mandibels): worden gebruikt voor het verwerken van was, raatbouw, het dragen van propolis, schoonmaken en verdediging.
• Zuigsnuit (tong): dient om nectar, water en honing op te zuigen; als hij niet wordt gebruikt, wordt hij onder de kop opgevouwen. De tonglengte verschilt tussen bijenrassen en beïnvloedt hoe goed diepe bloemen kunnen worden benut.

Klieren in de kop

• Voedersapklieren: goed ontwikkeld bij jonge werksters; produceren een groot deel van het voer voor larven en moer.
• Kaakklieren: dragen bij de werkster bij aan de koninginnengelei; bij de moer produceren ze het moerferomoon dat het volk bijeenhoudt.
• Speekselklieren: spelen een rol bij het verwerken van voedsel en het zacht maken van was.

De hersenen van de bij zijn klein, maar haar leervermogen is groot: ze onthoudt kleuren, geuren en herkenningspunten en prent zich de plaats van haar kast in. Dat haalbijen naar de oude plek terugkeren als een kast wordt verplaatst, komt door dit geheugen.

Wat zit er in het borststuk? Vleugels en poten

Het borststuk is de "motorruimte" van de bij. Het is grotendeels gevuld met vliegspieren. De bij maakt warmte door deze spieren te laten trillen zonder met de vleugels te slaan: zo worden de temperatuur van de wintertros en de temperatuur van het broednest rond 34–35 °C gehouden.

• Vleugels: twee paar. Tijdens het vliegen haken kleine haakjes aan de voorrand van de achtervleugel in de voorvleugel, zodat beide vleugels als één oppervlak werken.
• Voorpoten: hebben een inkeping waarmee de antenne wordt schoongemaakt.
• Middenpoten: helpen bij het lopen en het afzetten van de stuifmeellast.
• Achterpoten: hebben bij de werkster een stuifmeelborstel, een stuifmeelpers en een stuifmeelkorfje.

Aan de zijkanten van het borststuk zitten ook ademopeningen. Acarapis woodi (de tracheemijt) komt binnen via het eerste paar en leeft en vermeerdert zich in de luchtbuizen van het borststuk.

Wat zit er in het achterlijf van een bij?

Spijsvertering en uitscheiding

1. Honingmaag: hierin worden nectar en water vervoerd. Hij is met een klepje afgescheiden van het verteringsdeel; de bij kan de inhoud in de kast weer opbraken.
2. Middendarm: hier vinden de eigenlijke vertering en opname plaats. Sporen van Nosema vermeerderen zich in de cellen van dit deel.
3. Einddarm en endeldarm: hier hoopt de ontlasting zich op. In de winter houdt de bij haar ontlasting wekenlang op en loost ze die tijdens een reinigingsvlucht op een zachte dag. Nosema en slecht wintervoer verstoren dit evenwicht; er ontstaat diarree in de kast.
4. Buizen van Malpighi: werken als nieren en filteren afvalstoffen.

Vetlichaam, hart en bloed

Het vetlichaam is een voedselvoorraad; het speelt een centrale rol in de afweer, de ontgifting en het uithoudingsvermogen in de winter. De lange levensduur van winterbijen hangt grotendeels van dit weefsel af. De mijt Varroa destructor voedt zich vooral met dit weefsel; daarom zijn bijen die uit broed met varroa komen kortlevend en vatbaar voor ziekten.

Het bloed van de bij (hemolymfe) stroomt niet door bloedvaten maar door de lichaamsholte; een buisvormig hart dat langs de rug loopt, pompt deze vloeistof naar voren.

Klieren en voortplantingsorganen

• Wasklieren: vier paar aan de onderkant van het achterlijf van de werkster; scheiden op een bepaalde leeftijd dunne wasplaatjes af.
• Geurklier (van Nasonov): aan het eind van het achterlijf; verspreidt een verzamelgeur die de weg wijst.
• Voortplantingsorganen: de moer heeft goed ontwikkelde eierstokken en een zaadblaas (spermatheca); bij de werkster zijn de eierstokken verkommerd.

Hoe ademt een bij?

Een bij heeft geen longen. Lucht komt binnen via tien paar ademopeningen aan de zijkanten van het lichaam en bereikt via vertakte luchtbuizen (tracheeën) direct de weefsels. In het achterlijf zitten luchtzakken; de bij pompt de lucht door haar achterlijf samen te trekken en te ontspannen.

Dit systeem verklaart waarom ventilatie bij transport van levensbelang is: in een gesloten, warme kast warmen de bijen snel op, is er te weinig zuurstof en kan het volk stikken.

Hoe werkt de angel van een bij?

De angel is een omgevormde legboor; daarom komt hij alleen bij vrouwtjes (moer en werkster) voor, de dar heeft er geen.

• Werkster: haar angel heeft weerhaken. Als hij in de huid van een zoogdier dringt, komt hij er niet meer uit; hij scheurt af samen met de gifblaas en de spieren, en de bij sterft.
• Moer: haar angel is gladder en gebogen; ze gebruikt hem tegen rivaliserende moeren en kan hem terugtrekken.
• Alarmgeur: een feromoon dat bij de angel vrijkomt, roept andere bijen naar dezelfde plek.

Verschillen tussen moer, werkster en dar

Wat heeft de imker aan kennis van de anatomie?

• Rook: onderdrukt het waarnemen van de alarmgeur door de antennes; gebruik hem daarom spaarzaam en gericht.
• Kleding en geur: bijen reageren sterker op donkere, harige en bewegende voorwerpen; lichtgekleurde kleding en een geurloze huid maken de inspectie makkelijker.
• Varroa: de schade aan het vetlichaam laat zien waarom de mijtbelasting aan het eind van de zomer de winter bepaalt.
• Nosema en diarree: de darmgezondheid hangt samen met de kwaliteit van het wintervoer en met reinigingsvluchten.
• Kleuren van stuifmeel: de kleur van de stuifmeelklompjes geeft een aanwijzing welke planten de bijen op dat moment bezoeken.