Bijenbiologie

Bijenbiologie bestudeert de bouw, de ontwikkeling en de taken van de moer, de werkster en de dar, die samen het volk van de honingbij (Apis mellifera) vormen. Een volk is niet de optelsom van afzonderlijke bijen, maar een geheel dat samenleeft en samen beslist. Vrijwel elke beslissing in de bijenteelt, van zwermverhindering tot koninginnenteelt en van varroabestrijding tot overwintering, berust op deze biologie.

Wat voor gemeenschap is een honingbijvolk?

In een honingbijvolk zijn gewoonlijk één moer, een per seizoen wisselend aantal werksters en alleen in voorjaar en zomer darren aanwezig. Op het hoogtepunt van de zomer telt een sterk volk tienduizenden bijen; de winter gaat het in met een veel kleinere bevolking in.

Een enkele bij kan niet lang los van haar kast overleven. Het volk daarentegen regelt zijn temperatuur, slaat voedsel op, verdedigt zich, bestrijdt ziekten en vermeerdert zich door te zwermen. Daarom beschrijven biologen het volk vaak als een superorganisme: de bijen zijn de cellen, het volk is het lichaam.

Er is in het volk geen centrale leiding. Beslissingen ontstaan uit de plaatselijke reacties van duizenden bijen: haalbijen melden drachtbronnen met een dans, feromonen maken de toestand van het volk in de hele kast bekend, en zelfs de nieuwe woning van een zwerm wordt door een soort stemming van speurbijen gekozen. Daarom grijpt de imker niet in bij afzonderlijke bijen, maar bij de omstandigheden die het volk beïnvloeden: ruimte, voedsel, de toestand van de moer en de gezondheid.

Het nest van het volk bestaat uit raten van bijenwas. De indeling is in vrijwel elke kast gelijk: in het midden broed, rond het broed stuifmeel (bijenbrood), boven en aan de randen honing.

De drie bewoners van het volk: moer, werkster en dar

• Moer (koningin): het enige leggende vrouwtje van het volk. Ze legt honderden eitjes per dag, op het hoogtepunt van het seizoen meer dan duizend; met haar feromonen houdt ze het volk bijeen.
• Werkster: een vrouwtje dat zich normaal niet voortplant. Ze doet al het werk, van schoonmaken en broedverzorging tot raatbouw en haalwerk.
• Dar: ontwikkelt zich uit een onbevrucht ei; heeft geen angel. Zijn enige taak is paren met jonge moeren van andere volken.

Hoe ontwikkelen bijen zich? Ei, larve en pop

De honingbij kent een volledige gedaanteverwisseling: het ei, de larve, de pop en het volwassen insect verschillen sterk van elkaar. Het ei komt na drie dagen uit; de larve groeit snel doordat voedsterbijen haar voeden; nadat de cel met was is gesloten, verandert de larve in een pop en de pop in een volwassen bij.

Deze tijden vormen de kalender van de imker. Wanneer een volk dat zijn moer kwijt is een nieuwe moer krijgt, de dagen van de koninginnenteelt en het moment om darrenbroed uit te snijden worden met deze getallen berekend. Dat darrenbroed de langste gesloten periode heeft, verklaart ook waarom de varroa het liefst darrenbroed kiest.

Waarom worden moer en werkster verschillend?

Moer en werkster komen uit hetzelfde bevruchte ei; het verschil ontstaat door de voeding. Een larve die moer wordt, krijgt haar hele larvetijd overvloedig koninginnengelei en groeit op in een speciale, verticaal hangende moercel. Een werksterlarve krijgt na de eerste dagen eenvoudiger voer.

Dit gegeven is de basis van de koninginnenteelt. Een moerloos geworden volk kan de cel van een jonge werksterlarve vergroten tot een noodmoercel. Hoe jonger de larve, hoe beter de moer; daarom groeit uit een larve ouder dan drie dagen geen goede moer.

De taken van de werkster naar leeftijd

Een werkster doet afhankelijk van haar leeftijd verschillend werk; dat wordt bepaald door welke klieren op dat moment actief zijn. Globaal is de volgorde:

1. Cellen poetsen (de eerste dagen),
2. Broedverzorging: de voedersapklieren in de kop zijn dan het productiefst,
3. Raatbouw en nectarverwerking: de wasklieren aan de onderkant van het achterlijf zijn actief,
4. Wachtdienst en ventileren,
5. Haalwerk: nectar, stuifmeel, water en hars verzamelen (ongeveer vanaf de derde week).

Deze volgorde ligt niet vast; ze past zich aan de behoeften van het volk aan. Zijn er weinig voedsterbijen, dan blijven jonge bijen langer voedster; gaan haalbijen verloren, dan gaan jonge bijen eerder het veld in.

Het verschil tussen zomerbijen en winterbijen

Een werkster die in het seizoen wordt geboren, leeft enkele weken; een winterbij die eind zomer en in het najaar wordt grootgebracht, leeft maanden en brengt het volk tot het voorjaar. Het verschil zit in het goed ontwikkelde vetlichaam, dat als voedselvoorraad dient en een rol speelt in de afweer.

De mijt Varroa destructor voedt zich vooral met dit weefsel en brengt virussen over. Komen winterbijen uit broed met mijten, dan leven ze kort en smelt het volk midden in de winter weg. Hier blijkt waarom de mijtbelasting aan het eind van de zomer de winter bepaalt.

Hoe verandert het volk in de loop van het jaar?

• Winter: de bijen vormen een tros, maken warmte door hun vliegspieren te laten trillen en eten de opgeslagen honing.
• Eind winter en voorjaar: de broedproductie begint, met het eerste stuifmeel en de eerste nectar groeit het volk snel.
• Laat voorjaar: darren worden grootgebracht, de kast raakt vol; het volk richt zich op vermeerdering door te zwermen.
• Zomer: de hoofddracht; er wordt honing opgeslagen, het overschot is de oogst van de imker.
• Eind zomer en najaar: de leg neemt af, winterbijen worden grootgebracht, darren worden uit de kast verdreven.

Wat betekent deze biologie voor de imkerpraktijk?

Wat vind je in dit onderdeel?

De subpagina's behandelen de gedetailleerde biologie van moer, werkster en dar, de anatomie van de bij, bijenrassen en de aanpassing aan het klimaat. Elke pagina beschrijft de bouw van de bij samen met het werk dat de imker aan de kast doet.