Koninginnenteelt

Koninginnenteelt is het grootbrengen van kwalitatief goede koninginnen uit jonge larven van een geselecteerd teeltvolk, op het moment en in het aantal dat de imker bepaalt. Succes hangt af van drie dingen: larven van de juiste leeftijd, sterke en goed gevoede pleegvolken en een geschikte paringsperiode met veel darren. Deze pagina vat het hele proces samen; de details van elke fase staan op de onderliggende pagina's.

Waarom zou je koninginnen telen?

Elk honingbijenvolk kan zelf een koningin grootbrengen als het zijn koningin verliest of zich klaarmaakt om te zwermen. Bij een koningin die langs natuurlijke weg ontstaat, heeft de imker echter tijdstip, aantal en genetica niet in de hand. Geplande teelt brengt deze drie variabelen onder controle.

• Vervangen van de koningin: Volken met een jonge koningin zwermen minder, leggen regelmatiger en gaan sterker de winter in. Veel imkers vervangen hun koningin elke één à twee jaar.
• Splitsen en vermeerderen: Een kant-en-klare, bevruchte koningin voor elke nieuwe aflegger geeft het volk een voorsprong van enkele weken.
• Selectie (veredeling): Het vermeerderen van zachtaardige, productieve lijnen die bestand zijn tegen ziekten en tegen Varroa destructor is alleen mogelijk met geplande teelt.
• Reservekoninginnen: Een volk dat zijn koningin verliest meteen een nieuwe koningin geven, voorkomt een gat van weken.

Waar komt het verschil tussen koningin en werkbij vandaan?

Koningin en werkbij ontwikkelen zich uit hetzelfde soort bevruchte eitje. Het verschil ontstaat door voeding: een larve die koningin wordt, krijgt tijdens haar hele ontwikkeling overvloedig koninginnengelei (royal jelly); een werksterlarve krijgt na de eerste dagen eenvoudiger voer met stuifmeel en honing. Daarom groeit een jonge werksterlarve uit tot koningin als ze in een moerdop wordt gelegd en overvloedig gelei krijgt.

Alle teeltmethoden berusten op dit gegeven: de imker brengt de gekozen larven over in verticaal hangende koninginnencellen (moerdoppen, weiselcellen) en bereidt een volk voor dat deze larven als koninginnen zal verzorgen.

Waarom is de leeftijd van de larve de belangrijkste factor?

De belangrijkste variabele voor de kwaliteit van de koningin is de leeftijd van de larve die in de dop wordt gelegd. Het doel is een net uit het ei gekomen larve, jonger dan 24 uur. Naarmate de larve ouder wordt, ontwikkelt ze zich al richting werkbij; een koningin uit een oudere larve heeft minder eibuisjes en een kleinere zaadblaas (spermatheca). Zulke koninginnen leggen minder en worden al snel door stille moerwisseling vervangen.

Welke methoden van koninginnenteelt zijn er?

Wat zijn de stappen van de koninginnenteelt?

Geplande teelt bestaat uit vijf opeenvolgende stappen. Elke stap heeft zijn eigen soort volk en eigen verzorgingsregels.

1. Keuze van de teeltmoer: De koningin waarvan de larven worden genomen (teeltmoer, teeltvolk) komt uit een volk dat minstens één seizoen is gevolgd, zachtaardig en productief is, geen ziekteverschijnselen vertoont en weinig zwermneiging heeft.
2. Laten aannemen (starten): De overgelarfde doppen gaan naar een moerloos, zeer bijenrijk startvolk met veel jonge bijen. Door de moerloosheid nemen de bijen de doppen aan.
3. Afbouwen: De aangenomen doppen worden door een sterk afbouwvolk verzorgd tot ze gesloten en rijp zijn. Het afbouwvolk is meestal moerrijk; de koningin wordt met een koninginnenrooster gescheiden gehouden.
4. Verdelen: De rijpe doppen worden, voordat de koningin uitloopt, verdeeld over bevruchtingskastjes of afleggers.
5. Paring en beoordeling: De jonge koningin maakt haar bruidsvluchten en begint te leggen; het broedbeeld wordt gecontroleerd, waarna de koningin wordt gebruikt of afgekeurd.

Hoe ziet de ontwikkelingskalender van de koningin eruit?

Een koningin loopt ongeveer 16 dagen na het leggen van het eitje uit: 3 dagen ei, ongeveer 5,5 dagen open larve, ongeveer 7,5 dagen verzegelde fase. Omdat bij het overlarven een larve van één dag wordt gebruikt, ziet de praktische kalender met de overlarfdag als dag nul er zo uit:

De in oudere bronnen vaak genoemde bewering "acht dagen na het overlarven wordt de dop verzegeld" klopt niet: vanaf het eitje gerekend valt het verzegelen op dag 8–9, vanaf het overlarven gerekend is het ongeveer dag 5. De twee telwijzen niet door elkaar halen is de voorwaarde om de verdeeldag juist te berekenen.

Waar let je op voor een goede koningin?

• Leeftijd van de larve: Zo jong mogelijk; zelfs een halve dag maakt verschil.
• Veel jonge bijen: Het zijn voedsterbijen van 1–2 weken met werkende voedersapklieren die de doppen voeden. In start- en afbouwvolk moeten er veel van zijn.
• Voedselaanvoer: Komt er in de natuur geen nectar en stuifmeel binnen, dan wordt bijgevoerd met siroop en stuifmeel (of stuifmeelvervanger). Honger verlaagt direct de aanname en de lengte van de doppen.
• Temperatuur: Laat de doppen bij vervoer en controle niet afkoelen en niet in de zon liggen.
• Maximum aantal: Een volk meer doppen geven dan het kan verzorgen, maakt ze allemaal zwak.
• Gezondheid: Volken met een hoge varroabesmetting of ziekteverschijnselen worden noch als teeltvolk, noch als pleegvolk gebruikt.

Waarom zijn darren net zo belangrijk als de koningin?

Een koningin paart tijdens haar bruidsvluchten meestal met zo'n 10–20 darren en gebruikt het verzamelde sperma haar hele leven. De helft van de genetica van de werksters in het volk komt van deze darren. Een imker die serieus teelt, plant daarom niet alleen de koninginnenlijn maar ook de darrenbron.

• Een dar loopt 24 dagen na het leggen van het eitje uit en heeft daarna nog ongeveer twee weken nodig om geslachtsrijp te worden. Met darrenteelt moet je dus 5–6 weken vóór de datum waarop de koninginnen uitvliegen beginnen.
• Geselecteerde volken met goede eigenschappen krijgen een darrenraat of darrenkunstraat, zodat ze veel darren grootbrengen.
• In perioden zonder of met weinig darren (vroeg voorjaar, eind zomer als de dracht wegvalt, herfst) wordt niet geteeld.

Paring en beoordeling van het resultaat

De rijpe dop wordt gegeven aan een aflegger van een paar ramen of aan een klein bevruchtingskastje. Na het uitlopen rijpt de koningin een paar dagen, maakt bij geschikt weer haar bruidsvluchten en begint enkele dagen na de paring te leggen.

De betrouwbaarste manier om een koningin te beoordelen is het broedbeeld: één eitje per cel en een gesloten, egaal verzegeld broednest zonder gaten is een goed begin. Zie je een onregelmatig broedbeeld, bolle darrendeksels op werkstercellen of een heel trage leg, dan wordt de koningin afgekeurd.

Veelgemaakte fouten van beginners

• De datum niet noteren: Is de overlarfdatum onbekend, dan wordt de verdeeldag gemist en doodt de eerst uitgelopen koningin de andere doppen.
• Telen met een zwak volk: Een startvolk dat niet echt vol bijen zit, levert, ook als het de doppen aanneemt, kleine en zwakke koninginnen.
• Te vroeg beginnen: Koninginnen die uitlopen als er nog geen geslachtsrijpe darren zijn, kunnen niet of onvolledig paren.
• Niet selecteren: Korte, kromme, dunwandige doppen en onregelmatig leggende koninginnen moeten zonder aarzelen worden afgekeurd.
• Geen aantekeningen bijhouden: Als niet bekend is welke teeltmoer welk resultaat gaf, komt de veredeling niet vooruit.