Selectie op gedragskenmerken

Veredeling op gedragskenmerken is het werk waarbij je erfelijk gedrag van bijenvolken, zoals zachtaardigheid, raamvastheid, een lage zwermneiging en weinig roverij, door selectie verbetert. Gedrag beïnvloedt het dagelijkse werk van de imker zelfs meer dan de opbrengst, en behoort tot de kenmerken die het snelst op selectie reageren. De moer van een steekgraag volk vervangen door een geselecteerde moer is de eenvoudigste en doeltreffendste veredelingsstap in de imkerij.

Welk gedrag kun je door veredeling verbeteren?

• Zachtaardigheid: Niet in de aanval gaan als de kast wordt geopend, weinig steken, de imker niet achtervolgen.
• Raamvastheid: Bijen blijven op hun plaats als het raam wordt opgetild, lopen niet onrustig rond en hangen niet in trossen naar beneden.
• Lage zwermneiging: Geen zwermcellen aanzetten als er voldoende ruimte wordt gegeven.
• Hygiënisch gedrag: Het opruimen van ziek broed; wordt op aparte pagina's besproken.
• Weinig roverij: Andere kasten niet aanvallen als de dracht wegvalt.
• Propolisgebruik: De ramen niet overmatig vastkitten; voor een imker die propolis wint, is juist het omgekeerde gewenst.

Waarom is verdedigingsgedrag zo belangrijk?

Het verdedigen van de kast is natuurlijk gedrag van de bij; maar de mate ervan verschilt sterk tussen lijnen, en dat verschil is grotendeels erfelijk. Een defensief volk kost je meer dan alleen een paar steken:

• De inspectie duurt langer; je hebt meer rook en beschermende uitrusting nodig.
• Er ontstaan problemen met buren, voorbijgangers en dieren; de plek van de bijenstand wordt een twistpunt.
• De imker gaat inspecties uitstellen; zwermen, moerloosheid en ziekte worden laat opgemerkt.

Het laatste punt is het verraderlijkst: een steekgraag volk wordt minder vaak nagekeken en veroorzaakt daardoor meer problemen.

Hoe meet je verdedigingsgedrag?

Het volstaat om bij elke inspectie een score van 1 tot 4 te geven (4 is het zachtaardigst). Let bij het scoren op de volgende waarnemingen:

1. Reactie bij het openen: Of de bijen meteen opvliegen als het dak eraf gaat.
2. Rookbehoefte: Hoeveel rook er nodig is om ze te kalmeren.
3. Steken: Het aantal angels in handschoenen of kleding.
4. Achtervolgen: Hoe ver de bijen de imker vanaf de kast volgen.
5. Kalmeringstijd: Hoe lang het na de inspectie duurt voordat het volk tot rust komt.

In onderzoek wordt een stuk donker leer voor de kast heen en weer bewogen en worden de angels geteld die er binnen een bepaalde tijd in steken; voor de imker volstaat meestal een regelmatige inspectiescore.

Waarom moet je raamvastheid niet onderschatten?

Tussen bijen die over het opgetilde raam rennen, naar de randen vluchten en in trossen onder het raam hangen, is het moeilijk de moer te vinden, eitjes te zien en het broedbeeld te beoordelen. De inspectie duurt langer, het volk wordt meer verstoord en het risico dat de moer op de grond valt, wordt groter. Dit kenmerk hangt samen met zachtaardigheid, maar moet apart worden gescoord: sommige volken steken niet, maar blijven geen moment stil op de raat.

Kun je de zwermneiging door veredeling verminderen?

Ja, de zwermneiging heeft een belangrijk erfelijk aandeel. Maar zwermen wordt ook sterk beïnvloed door het bedrijfsbeheer en het seizoen; daarom moet je onder eerlijke omstandigheden meten: een jonge moer, een tijdig gegeven bak en voldoende ruimte. Volken die zelfs onder deze omstandigheden zwermvoorbereidingen treffen, krijgen een lage score.

• 4: Geen enkele zwermvoorbereiding in het seizoen.
• 3: Er zijn lege of belegde dopjes, maar ze worden niet verder ontwikkeld.
• 2: Er zijn zwermcellen met larven aangezet; door ingrijpen voorkomen.
• 1: Het volk is gezwermd.

Roverij en propolisgedrag

Volken die bij het wegvallen van de dracht andere kasten aanvallen, kunnen zwakke buren doden en brengen bovendien ziekten en mijten over. De neiging tot roven verschilt tussen lijnen; noteer volken die steeds op rooftocht gaan.

Ook het verzamelen van propolis is erfelijk. Bij lijnen die veel propolis gebruiken, zitten de ramen vast en wordt de inspectie lastiger. Een imker die propolis wint, selecteert juist volken die veel propolis verzamelen. Bepaal je doel van tevoren.

Wat is de snelste oplossing voor een steekgraag volk?

De moer van het volk vervangen. Omdat de werksters dochters van de moer zijn, verandert het karakter van het volk naarmate de nakomelingen van de nieuwe moer uitlopen. De eerste werksters van de nieuwe moer lopen ongeveer drie weken na de eerste eitjes uit; in de zomer wordt het grootste deel van de oude werksters binnen een paar weken vervangen. Meestal zie je binnen 6–8 weken een duidelijke verbetering.

1. Zorg voor een bevruchte moer uit een geselecteerde lijn.
2. Zoek de moer van het steekgrage volk op een rustige dag op, zo nodig door het volk over meerdere kasten te verdelen.
3. Voer de nieuwe moer in met een kooi; controleer of ze is aangenomen.
4. Noteer de wissel en ga de weken daarna door met scoren.

Verschilt het gedrag per ras?

Tussen rassen bestaan algemene tendensen; maar het verschil tussen lijnen binnen hetzelfde ras is vaak groter dan het verschil tussen rassen. De tabel hieronder vat alleen algemeen aanvaarde tendensen samen:

Daarom is een "zachtaardig ras" kopen op zichzelf niet genoeg; de lijnen op je eigen bijenstand scoren en de beste vermeerderen, levert een blijvend resultaat op.

Waarom is het gedrag van kruisingen wisselvallig?

Eerstegeneratiekruisingen van verschillende rassen zijn vaak sterk en zachtaardig. Paren de dochters van deze gekruiste moeren echter vrij, dan splitsen de kenmerken in de tweede generatie uit en kan het verdedigingsgedrag duidelijk toenemen. Een imker die met een kruislijn werkt, moet er rekening mee houden de moer elk jaar of om de twee jaar bij een betrouwbare teler te vernieuwen; hij moet geen moeren telen uit zijn eigen gekruiste volken.