Stuifmeel winnen

Stuifmeelproductie betekent dat een deel van de stuifmeelklompjes die haalbijen aan hun poten meedragen, wordt opgevangen met een stuifmeelval voor het vlieggat, en daarna direct wordt gedroogd, gereinigd en bewaard. Omdat stuifmeel de enige eiwitbron van het volk is, laat je de val met tussenpozen werken en oogst je alleen stuifmeel van sterke volken. De sleutel tot succes zijn het drogen en de hygiëne in de eerste uren na de oogst.

Wat is bijenstuifmeel?

Haalbijen bevochtigen de stuifmeelkorrels die ze van bloemen verzamelen met een beetje nectar en afscheiding en drukken ze aan in het stuifmeelkorfje (corbicula) aan hun achterpoten. Dat zijn de gekleurde klompjes die je ziet aan de poten van een bij die naar de kast terugkeert. Het "bijenstuifmeel" of "bloemenstuifmeel" dat de imker oogst, zijn deze klompjes zelf.

Stuifmeel is de bron van eiwit, vet, vitaminen en mineralen voor het volk. Vooral de voedsterbijen hebben stuifmeel nodig om koninginnengelei en voedersap af te scheiden; zonder stuifmeel kan er geen broed worden grootgebracht. De kleur van de klompjes verschilt per plant: je kunt gele, oranje, rode, grijze, paarse en zelfs zwarte klompjes zien.

Hoe werkt een stuifmeelval?

Een stuifmeelval bestaat uit een plaat met gaatjes waar de bij doorheen moet om de kast binnen te komen, met daaronder een opvanglade. De gaatjes zijn net zo breed dat een werkster er met moeite doorheen kan (ongeveer 5 mm). Terwijl de bij door het gaatje kruipt, wordt een deel van de klompjes van haar poten gestreept en valt het onder een fijn gaas in de lade; het gaas voorkomt dat de bijen bij het gevallen stuifmeel kunnen.

• Vlieggatval (voorzetval): Wordt voor het vlieggat geplaatst; gemakkelijk aan te brengen en weg te nemen, het meest gebruikte type.
• Bodemval: Komt in de plaats van de bodemplank; de lade wordt aan de achterkant uitgetrokken en biedt een groot opvangoppervlak.
• Bovenval: Wordt tussen de bakken van de kast geplaatst; het stuifmeel komt minder in aanraking met regen en aarde.

Een goede val heeft een uitgang voor darren; darren passen niet door de gaatjes en hopen zich zonder uitgang op bij de ingang. De lade van de val moet lucht krijgen, maar geen regen.

Wanneer oogst je stuifmeel?

De tijd voor stuifmeelproductie is de periode met veel stuifmeel: de tweede helft van het voorjaar en de weken met een sterke dracht. Als de bijen meer stuifmeel binnenbrengen dan ze nodig hebben, belast het wegnemen van een deel het volk niet; een val laten werken in een drachtloze periode verzwakt het volk daarentegen direct.

• Geschikte volken: Volken met veel bijen, gezond, met een jonge moer en een groot broednest.
• Ongeschikt: Zwakke volken, pas gesplitste volken, volken waarvan de moer wordt vervangen of die ziekteverschijnselen vertonen.
• Te vermijden periode: De periode waarin wordt behandeld, en dagen waarop in de buurt landbouwgewassen worden bespoten.

Hoeveel stuifmeel kun je van een volk oogsten?

Een val vangt niet al het stuifmeel op, en dat moet ook niet. Een deel van de bijen komt erdoor zonder hun klompjes te verliezen, zodat er nog steeds stuifmeel in het volk komt. Maar als de val voortdurend werkt, slinkt de stuifmeelvoorraad in de kast, worden de voedsterbijen onvoldoende gevoed en krimpt het broednest.

Gebruikelijk is de val met tussenpozen te laten werken: enkele dagen open, enkele dagen dicht, of een paar dagen per week. Kijk bij elke inspectie naar het broednest en de stuifmeelkrans; krimpt het broednest of is er geen stuifmeel meer in de raat te zien, sluit de val dan direct.

Na de oogst: de meest kritieke fase

Vers stuifmeel heeft een hoog vochtgehalte (vaak meer dan 20%) en bij warm weer beginnen schimmels en gisten zich binnen enkele uren te ontwikkelen. De kwaliteit van het geoogste stuifmeel wordt grotendeels in deze fase bepaald.

1. Oogst dagelijks: Laat de lade niet aan de kast staan; leeg hem bij warm en vochtig weer twee keer per dag.
2. Verwerk direct: Er zijn twee wegen: vers stuifmeel wordt direct ingevroren of op lage temperatuur gedroogd.
3. Droog op lage temperatuur: Drogen gebeurt in een geventileerde droogkast, zonder boven ongeveer 40 °C te komen; hoge temperaturen tasten kleur, aroma en voedingsstoffen aan. Drogen in de volle zon wordt afgeraden.
4. Reinig: Met een zeef en een luchtstroom worden bijendelen, wasdeeltjes, stof en vreemde stoffen verwijderd.
5. Vries in tegen plagen: Gedroogd stuifmeel een tijd in de vriezer leggen is een gangbare methode om eitjes van wasmot en andere insecten onschadelijk te maken.

Hoe bewaar je stuifmeel?

• Gedroogd stuifmeel: Bewaren op een droge, koele en donkere plek, in een luchtdichte, voedselveilige verpakking. Trekt het vocht aan, dan gaat het schimmelen; beschimmeld stuifmeel is niet te redden door uitzoeken en moet helemaal worden weggegooid.
• Ingevroren vers stuifmeel: Behoudt voedingsstoffen en aroma beter, maar vraagt een ononderbroken koudeketen. Ontdooid stuifmeel wordt niet opnieuw ingevroren.
• Etiket en administratie: Noteer de oogstdatum, de bijenstand en zo mogelijk de overheersende plant.

Hygiëne en residuen

Stuifmeel is een levensmiddel dat direct wordt gegeten. Houd de lade van de val, de droogrekken en de bakken schoon; bescherm de verzamelplaats tegen stof, ongedierte en huisdieren. Stuifmeel kan gewasbeschermingsmiddelen en milieuverontreinigingen uit het vlieggebied van de bijen bevatten; geen stuifmeel produceren in de buurt van intensief bespoten akkers en drukke wegen is de veiligste weg.

Veelgemaakte fouten

• De val voortdurend open laten: De broedproductie daalt, het volk en de honingopbrengst verzwakken.
• De lade dagenlang niet legen: Het stuifmeel gaat schimmelen, krijgt insecten en wordt onbruikbaar.
• Drogen op hoge temperatuur of in de volle zon: Leidt tot verlies van kleur en kwaliteit.
• Een val op een zwak volk zetten: Het volk heeft weken nodig om te herstellen.
• Stuifmeel van andere bijenstanden kopen en voeren: Er is een risico op het overbrengen van ziekteverwekkers; geef je volken alleen stuifmeel van je eigen bijenstand.