Hygiënisch gedrag testen

De hygiënetest is een eenvoudige veldtest die de erfelijke afweer van een bijenvolk tegen ziekten bepaalt door te meten hoe snel het gedood gesloten broed vindt en uit de cellen verwijdert. De meest gebruikte vormen zijn de speldtest en de vriestest. Volken met een hoge score zijn beter bestand tegen kalkbroed en vuilbroed; daarom is hygiënisch gedrag een van de waardevolste kenmerken bij de veredeling.

Wat is hygiënisch gedrag?

Hygiënisch gedrag houdt in dat jonge werksters dood, ziek of geparasiteerd broed in een gesloten cel aan de geur herkennen, het celdekseltje openen en het broed eruit gooien. Het verloopt in twee stappen: eerst het openen van het dekseltje, daarna het verwijderen van het broed. Bij sommige volken is de eerste stap sterk en de tweede zwak; de test meet beide samen.

Dit gedrag is erfelijk. Dat werd in de jaren 1960 aangetoond in klassiek onderzoek aan lijnen die resistent en gevoelig waren voor Amerikaans vuilbroed, en vanaf de jaren 1990 zijn lijnen ontwikkeld die uitsluitend op deze eigenschap zijn geselecteerd. Het reageert goed op selectie; binnen enkele generaties is duidelijke vooruitgang mogelijk.

Tegen welke ziekten hebben hygiënische volken een voordeel?

• Kalkbroed (Ascosphaera apis): de zieke larve wordt opgeruimd voordat de schimmel sporen vormt, zodat de ziekte zich niet kan verspreiden. Hier is het voordeel van hygiënisch gedrag het duidelijkst.
• Amerikaans vuilbroed (Paenibacillus larvae): het vroeg opruimen van gestorven larven vermindert het aantal sporen en verhoogt de weerstand; maar dat betekent niet dat het de ziekte voorkomt. Deze ziekte is aangifteplichtig; zonder bij een vermoeden de kast af en meld het bij de officiële veterinaire dienst.
• Varroa (Varroa destructor): een deel van de cellen waarin mijten zich vermeerderen, wordt geopend en leeggehaald; de vermeerdering van de mijt vertraagt gedeeltelijk. De varroaspecifieke vorm is het VSH-gedrag dat wordt beschreven op de pagina "Resistentie tegen ziekten en plagen".

Met welke methoden voer je een hygiënetest uit?

Welke methode je ook kiest, gebruik bij alle volken dezelfde methode en dezelfde tijdsduur. De resultaten van verschillende methoden zijn onderling niet vergelijkbaar.

Hoe voer je de speldtest stap voor stap uit?

1. Kies een geschikt raam: neem een raam met dicht, regelmatig gesloten werksterbroed in het popstadium. De dekseltjes moeten licht van kleur en vlak zijn, niet donker.
2. Markeer het vlak: kies een vierkant van 10 × 10 cellen (100 cellen) of een kleiner vlak. Steek gekleurde spelden in de hoeken of noteer het op de toplat; maak een foto.
3. Dood het broed: prik elke gesloten cel met een fijne insectenspeld door het dekseltje tot op de bodem door. Tel lege of open cellen niet mee, maar noteer ze.
4. Zet het raam terug: hang het raam op dezelfde plaats en in dezelfde richting terug.
5. Tel na 24 uur: tel de cellen die volledig zijn leeggehaald. Noteer cellen die geopend zijn maar nog niet leeg apart.
6. Bereken het percentage: deel het aantal opgeruimde cellen door het aantal gedode cellen en vermenigvuldig met 100.

Hoe voer je de vriestest uit?

Bij de methode met vloeibare stikstof wordt een aan beide kanten open metalen of kunststof buis voorzichtig in het gesloten broed gedrukt en worden de gesloten cellen erbinnen geteld. Er wordt vloeibare stikstof in de buis gegoten, je wacht tot het broed bevroren is, de buis wordt verwijderd en het raam gaat terug in de kast. Bij het werken met vloeibare stikstof zijn een veiligheidsbril en handschoenen noodzakelijk; een speciale transportbeker is nodig.

Bij de vriezermethode wordt een rechthoekig stuk uit een broedraat gesneden, een nacht in de vriezer gelegd, daarna op zijn plaats in het raam teruggezet en aan het volk gegeven. Er wordt geteld zoals bij de speldtest.

Hoe interpreteer je het resultaat?

Bij de vriestest geldt dit als gangbaar criterium: een volk dat 95% of meer van het gedode broed binnen 48 uur opruimt, geldt als hygiënisch. Telers die strenger selecteren, verlangen hetzelfde percentage binnen 24 uur. Bij de speldtest wordt het broed makkelijker gevonden, waardoor de percentages meestal hoger uitvallen; hier is het beter de volken met elkaar te vergelijken dan een vaste drempel te hanteren.

De grenzen in deze tabel zijn richtinggevende voorbeelden; gebruik ze om de volken in je eigen bijenstand te rangschikken.

Voorbeeldberekening: er werd een vlak van 100 cellen gemarkeerd, waarvan er 4 al leeg waren; er werden dus 96 poppen gedood. Na 24 uur waren 90 cellen volledig opgeruimd en 3 cellen geopend maar niet leeggehaald. Het opruimpercentage is 90 ÷ 96 × 100 ≈ 94%. Geopende maar niet leeggehaalde cellen tellen niet mee in deze berekening, maar worden apart genoteerd; ze tonen het verschil tussen het openen van het dekseltje en het verwijderen van het broed.

Waar let je op bij de test?

• Test minstens twee keer: laat een week of meer tussen beide tests en neem het gemiddelde van de twee resultaten.
• Test in een sterke periode: test als er nectardracht is en de volken sterk zijn; bij een drachtonderbreking vallen de resultaten lager uit.
• Test alle volken op dezelfde dagen: zo werken verschillen in weer en dracht voor iedereen gelijk door.
• Test een nieuwe moer niet meteen: de werksters moeten dochters van de nieuwe moer zijn; test pas 6–8 weken nadat de moer is gaan leggen.
• Schrijf een zwak volk niet onterecht af: een volk met weinig bijen ruimt langzaam op; dat is een kwestie van sterkte, niet van genetica.

Hoe gebruik je het testresultaat bij veredeling?

Volken die in beide tests hoog scoren, worden kandidaat-teeltvolk als ook andere eigenschappen zoals zachtaardigheid en overwintering op een aanvaardbaar niveau zijn. Kweek moeren uit deze volken en geef ze darrenraat; zo verbetert ook de darrenpopulatie in de streek. Vervang de moer van volken met een lage score door een moer uit de geselecteerde lijn. Herhaal dezelfde test in de volgende generatie om de vooruitgang te volgen.