Nosema

Nosema apis is een microscopisch kleine schimmelparasiet (microsporidie) die zich in de middendarm van de volwassen bij vermeerdert. Het klassieke beeld bestaat uit bruine ontlastingsvlekken, bijenverlies en een volk dat zich niet ontwikkelt aan het eind van de winter en in het vroege voorjaar. De symptomen zijn gemakkelijk te verwarren met andere oorzaken; een definitieve diagnose kan alleen met de microscoop worden gesteld.

Wat is het en hoe wordt het overgedragen?

Nosema apis werd lange tijd als de enige nosemaverwekker beschouwd; tegenwoordig wordt ze samen met Nosema ceranae behandeld, en in veel gebieden, waaronder Turkije, komt N. ceranae vaker voor. In de huidige indeling zijn beide soorten ondergebracht in het geslacht Vairimorpha; in de bijenteeltliteratuur worden de oude namen nog steeds gebruikt.

De bij neemt de resistente sporen via de mond op bij het schoonmaken van met ontlasting besmette raten of via besmet voer of water. De spore vermeerdert zich in de cellen van de middendarm, vernietigt die cellen en komt met miljoenen nieuwe sporen in de ontlasting terecht. De gevolgen:

• De levensduur van de bij wordt korter; in de winter en het voorjaar neemt het volk sneller af dan verwacht.
• De voedersapklieren van de voedsterbijen verzwakken, waardoor de broedverzorging hapert.
• Raakt de moer besmet, dan neemt de eileg af; het volk kan haar ongemerkt vervangen (stille moerwisseling).

Hoe herken je het?

• Ontlastingsvlekken: Donkerbruine vlekken op de bovenlatten van de ramen, in de kast, bij het vlieggat en op de voorwand.
• Voor de kast: Bijen die niet kunnen vliegen, kruipen en trillen; dode bijen op de bodem.
• Op volksniveau: Een volk dat in het voorjaar niet groeit en verzwakt, hoewel de moer legt; vroegtijdige moerwisseling.
• In de darm: De middendarm van een gezonde bij is lichtbruin tot amberkleurig en doorschijnend; bij een zware infectie ziet hij er opgezwollen, troebel en melkwit uit.

De ziekte kan ook zonder symptomen verlopen. Het ontbreken van ontlastingsvlekken betekent niet dat er geen nosema is; en ontlastingsvlekken betekenen ook niet altijd nosema.

Verschil met vergelijkbare situaties

Hoe bevestig je het in de kast?

• Neem bij het vlieggat een monster van oudere haalbijen (ongeveer 30 bijen); jonge voedsterbijen kunnen een misleidend resultaat geven.
• Dood de bijen door ze in te vriezen of in alcohol, voorzie ze van een etiket en stuur ze naar het laboratorium. Het laboratorium kneust de inhoud van het achterlijf en zoekt onder de microscoop naar sporen en bepaalt de dichtheid.
• Als voorlopige veldcontrole kunt u van enkele dode bijen het achterlijfspuntje met een pincet vastpakken, de darm er voorzichtig uittrekken en naar de kleur kijken; dit geeft alleen een indicatie, geen diagnose.

Uitlokkende omstandigheden

• Uitgestelde reinigingsvlucht door lange, koude en natte perioden
• Een vochtige, slecht geventileerde kast
• Ongeschikte wintervoorraad: honingdauwhoning zoals dennenhoning en gekristalliseerd voer van slechte kwaliteit belasten de darm
• Zwakke, gestreste, vaak verplaatste volken
• Oude, donkere raten die met ontlasting besmet zijn

Wat te doen?

1. Stel eerst de diagnose vast: Stuur een monster naar het laboratorium; beschouw niet elke kast waarin u vlekken ziet als nosemavolk.
2. Vernieuw vervuilde raten: Verwijder met ontlasting besmette raten geleidelijk; dit is de meest effectieve maatregel.
3. Verminder het vocht: Verbeter de ventilatie, laat de kast licht naar voren hellen en zet haar hoog genoeg boven de grond.
4. Verbeter het wintervoer: Voer in de herfst geschikte suikersiroop in plaats van een voorraad die grotendeels uit honingdauwhoning bestaat; gebruik midden in de winter zo nodig suikerdeeg (fondant).
5. Versterk het volk: Verenig zwakke volken, verklein de ruimte naar de sterkte van het volk en vul bij onvoldoende stuifmeel aan.
6. Zorg voor schoon water en vervang de moer in volken waar het probleem hardnekkig terugkeert.

Behandeling en middelen

De van een antibioticum afgeleide werkzame stof die vroeger tegen nosema werd gebruikt (fumagilline) is in de EU niet toegelaten en de werkzaamheid tegen N. ceranae staat ter discussie. Gebruik niet op eigen houtje middelen of op internet aangeraden mengsels; vraag uw dierenarts of er in uw land een toegelaten product is. De basis van de behandeling vormen de bovengenoemde bedrijfsmaatregelen.

Preventie

• Vernieuw elk jaar een deel van de raten.
• Laat alleen sterke, goed gevoede volken met een jonge moer de winter ingaan.
• Zet de bijenstand op een zonnige plek, uit de buurt van vochtige laagten.
• Geef raten met ontlasting uit een dood volk niet ongereinigd aan een andere kast.