Amoebeziekte

Amoebeziekte ontstaat doordat de eencellige parasiet Malpighamoeba mellificae zich vestigt in de uitscheidingsbuisjes (buizen van Malpighi) van volwassen bijen. Ze heeft geen eigen kenmerkend veldsymptoom, het beeld lijkt sterk op dat van nosema en ze komt er vaak samen mee voor. Er bestaat geen toegelaten middel; de bescherming is net als bij nosema: schone raten, een droge kast en een sterk volk.

Wat is het en hoe wordt het overgedragen?

De parasiet vestigt zich in de dunne buizen van Malpighi, die de lichaamsvloeistof van de bij filteren en de afvalstoffen naar de darm afvoeren. De buisjes zwellen op en functioneren niet meer goed; de levensduur van de bij wordt korter. De ziekte treft volwassen bijen, niet het broed.

De parasiet vormt resistente cysten. De cysten worden met de ontlasting uitgescheiden en blijven lange tijd levensvatbaar in de raat en op de oppervlakken in de kast. Jonge bijen die vervuilde raat schoonmaken en met door ontlasting besmet water of voer in aanraking komen, nemen de cysten via de mond op. Daarom maken oude raten met ontlastingsvlekken en vochtige kasten het gemakkelijker dat de ziekte blijft bestaan.

Hoe herken je het?

In het veld is er geen manier om amoeben te herkennen. De bevindingen die u kunt zien, zijn niet specifiek en komen ook voor bij nosema, virussen of vergiftiging:

• Een volk dat zich in het voorjaar niet ontwikkelt en waarvan het aantal bijen afneemt,
• Bijen voor de kast die niet kunnen vliegen en rondkruipen,
• Bruine ontlastingsvlekken op de ramen en de vliegplank (meestal door gelijktijdige nosema),
• Toenemend verlies van oudere bijen, vooral aan het eind van de winter en in het voorjaar.

De ziekte bereikt meestal in het voorjaar haar hoogtepunt en neemt aan het begin van de zomer vanzelf af.

Verband met nosema

De twee verwekkers komen vaak samen in hetzelfde volk voor en verergeren elkaars effect. Ook de uitlokkende omstandigheden zijn dezelfde: vocht in de kast, een lange periode zonder uitvliegen, ongeschikt wintervoer en stress. In de praktijk hoeven ze niet apart te worden aangepakt; de te nemen maatregelen zijn dezelfde.

Definitieve diagnose

De diagnose wordt alleen in het laboratorium gesteld. Verzamel bij het vlieggat een monster van oudere bijen (haalbijen); vraag het laboratorium vooraf naar het aantal bijen en de manier van bewaren (invriezen of alcohol). Het laboratorium opent de bij en onderzoekt de buizen van Malpighi onder de microscoop; besmette buisjes zien er opgezwollen en glazig uit en de cysten zijn erin te onderscheiden. Vraag voor hetzelfde monster ook een nosemaonderzoek aan.

Wat te doen?

Er bestaat geen toegelaten middel; probeer niet op eigen houtje antibiotica of een ander middel. De aanpak is de omstandigheden te verbeteren die het volk verzwakken:

1. Vernieuw de raten regelmatig. Haal raten met ontlastingsvlekken en zeer donkere raten uit de omloop; de voornaamste bron van cysten is oude raat.
2. Houd de kast droog. Goede ventilatie, een licht naar voren hellende kast, een zonnige en tegen de wind beschutte standplaats.
3. Let op het wintervoer. Honingdauwhoning (zoals dennenhoning) en slecht gerijpt voer belasten in lange winters de darm van de bij en leiden tot ontlastingsvlekken.
4. Zorg voor schoon water. Voorkom dat de bijen water halen uit vervuilde plassen.
5. Verenig zwakke volken en zorg in het voorjaar voor voldoende stuifmeel.
6. Ontsmet opgeslagen raten. In sommige landen wordt aanbevolen opgeslagen raten met azijnzuurdamp te ontsmetten; het is een bijtende stof, die in de buitenlucht en met beschermende uitrusting wordt toegepast.

Belang

Amoebeziekte leidt op zichzelf zelden tot ernstige verliezen. Het eigenlijke belang is dat ze het volk verzwakt in combinatie met andere stressfactoren, zoals nosema, varroa en een slechte overwintering. Daarom is het verbeteren van de omstandigheden die het volk verzwakken belangrijker dan de vraag "welke parasiet?".