Septikemie

Septikemie is een zelden voorkomende ziekte die ontstaat doordat bacteriën in het bloed (de hemolymfe) van de volwassen bij terechtkomen en zich daar vermeerderen. Het meest typische kenmerk is dat pas gestorven bijen bij aanraking gemakkelijk uiteenvallen in kop, borststuk, achterlijf, poten en vleugels. Er is geen middel nodig; de ziekte is meestal een teken dat de bijenstand te vochtig en slecht onderhouden is.

Wat is het en hoe wordt het overgedragen?

Als verwekker wordt het vaakst Pseudomonas aeruginosa (vroeger P. apiseptica genoemd) gemeld; andere opportunistische bacteriën, zoals Serratia marcescens, kunnen een vergelijkbaar beeld geven. Deze bacteriën leven in de bodem en in stilstaand, vervuild water.

De bacterie kan een gezonde bij niet gemakkelijk binnendringen. Ze komt het lichaam meestal binnen via de openingen van de tracheeën (ademhalingsopeningen) of via wondjes in het uitwendig skelet. In het bloed vermeerdert ze zich snel en doodt de bij in korte tijd; omdat de bacterie ook spier- en bindweefsel afbreekt, valt de dode bij snel uiteen.

Omstandigheden die de ziekte bevorderen:

• Blijvend vochtige, moerassige, schaduwrijke en slecht geventileerde standplaatsen
• Condensatie in de kast en een natte bodem
• Bijen die water halen uit vervuild, stilstaand water
• Zwakke, gestreste volken

Hoe herken je het?

• Uiteenvallen van de bij: Als u een pas gestorven bij vastpakt, laten de lichaamsringen, poten en vleugels gemakkelijk los. Het meest onderscheidende kenmerk.
• Melkwit bloed: De normaal heldere hemolymfe ziet er troebel en melkwit uit. Dit is te zien bij een levende of pas gestorven bij waarvan een poot is uitgetrokken.
• Onaangename geur: Dode bijen kunnen een rotte, scherpe geur verspreiden.
• Lusteloze bijen: Voordat ze sterven, zijn de bijen slap en kunnen ze niet vliegen; voor de kast en op de bodem hopen dode bijen zich op.

Verschil met vergelijkbare situaties

Hoe bevestig je het in de kast?

1. Neem voor de kast of van de bodem een paar pas gestorven bijen.
2. Pak de bij licht tussen twee vingers: laten kop, borststuk en achterlijf gemakkelijk los en vallen poten en vleugels af, denk dan aan septikemie.
3. Trek bij een levende maar slappe bij een poot uit en bekijk de druppel die naar buiten komt: is die melkwit en troebel, dan wordt het vermoeden sterker.
4. Stuur voor een definitieve diagnose de bijen in een afgesloten bakje, gekoeld, naar het laboratorium; de bacterie wordt vastgesteld door haar uit de hemolymfe te kweken.

Vermoedt u een vergiftiging (bespuiting in de buurt, plotselinge sterfte in veel kasten), vries de bijen dan in, bewaar ze en meld het bij de landbouwautoriteit; die situatie vraagt een andere procedure.

Wat te doen?

Voor septikemie bestaat geen medicamenteuze behandeling en die is ook niet nodig; gebruik geen antibiotica. Als de omstandigheden verbeteren, neemt de ziekte vanzelf af.

• Verplaats de bijenstand naar een droge, luchtige plek. Moerassen, beddingen van beken, plekken in blijvende schaduw en windstille kuilen zijn niet geschikt.
• Zet de kasten hoger boven de grond. Een stevig onderstel houdt vocht van de grond en opspattende modder tegen.
• Verminder het vocht in de kast. Verbeter de ventilatie, pas afdekkingen aan waaronder condensatie ontstaat, maak een natte bodem schoon en droog.
• Zorg voor schoon water. Zet dicht bij de bijenstand een drinkplaats die regelmatig wordt ververst, zodat de bijen niet naar vervuilde plassen gaan.
• Ruim dode bijen op. Verwijder de doden die zich voor de kast en op de bodem ophopen.
• Houd het volk sterk. Een sterk volk regelt het klimaat in de kast beter; overweeg zwakke volken te verenigen.

Preventie

Septikemie is op zichzelf zelden een ernstige bedreiging. Als ze optreedt, gaat de eigenlijke boodschap over de standplaats: vocht, ventilatie, waterbron en de hoogte van de kast moeten opnieuw worden bekeken. Keert ze op dezelfde bijenstand terug, dan is verhuizen de meest blijvende oplossing.