Zakbroed

Zakbroed (Engels "sacbrood") is een broedziekte die door een virus wordt veroorzaakt en meestal mild verloopt. De dode larve verandert in een met vocht gevuld zakje en kan in zijn geheel uit de cel worden getrokken. Het belang ervan zit vooral in de mogelijke verwarring met de aangifteplichtige vormen van vuilbroed; een juist onderscheid voorkomt onnodige paniek en een over het hoofd geziene echte vuilbroedbesmetting.

Wat is het, en hoe wordt het overgedragen?

De verwekker is het zakbroedvirus (SBV). Het virus bereikt de jonge larve van enkele dagen oud via het voer dat de voedsterbijen geven; de larve sterft echter pas nadat de cel is verzegeld, in het voorpopstadium. De larve kan haar laatste vervelling niet voltooien; tussen de oude huid en het lichaam hoopt zich vocht op en de larve verandert in een waterig zakje.

Jonge werksters die de dode larven opruimen, nemen het virus op en dragen het in hun voedersapklieren. Deze bijen vertonen geen verschijnselen, maar hun levensduur kan korter worden en bij het voeden van de larven verspreiden ze het virus. Ook de varroamijt kan het virus overdragen. Tussen volken wordt het doorgegeven via roverij, verdwaalde bijen en het verplaatsen van ramen.

Het virus is in veel volken zonder verschijnselen aanwezig. De ziekte treedt meestal op in het voorjaar en de vroege zomer, wanneer de broedproductie snel toeneemt; zodra de nectardracht begint, verdwijnt ze vaak vanzelf.

Hoe herken je het?

• Broedbeeld: Onregelmatig (hagelschot)broed; daartussen cellen met doorboorde of volledig geopende dekseltjes.
• Houding: De dode larve ligt op haar rug, languit in de cel; het kopeinde is naar het plafond van de cel omhooggebogen. Dit beeld wordt vergeleken met een bootje, een gondel of een slipper.
• Kleur: De larve verkleurt van parelwit naar geel en daarna naar bruin. De verdonkering begint aan het kopeinde.
• Zakje: De huid van de larve blijft intact; als je haar voorzichtig met een pincet uittrekt, komt ze zonder te scheuren als een waterig zakje in haar geheel mee.
• Korstje: Na het opdrogen blijft een donkerbruin, bootvormig korstje met een opgebogen punt over. Het korstje kleeft niet aan de celwand en is gemakkelijk te verwijderen.
• Geur: Er is geen duidelijke vieze geur.

Verschil met vergelijkbare ziekten

Hoe bevestig je het in de kast?

1. Open het dekseltje van een verdachte cel en bekijk de houding en kleur van de larve.
2. Trek de larve voorzichtig met een pincet uit. Komt ze als een waterig zakje in haar geheel mee, dan is zakbroed zeer waarschijnlijk.
3. Doe in een andere cel de luciferproef: steek een lucifer in het overblijfsel en trek hem langzaam terug. Er mag geen draad ontstaan.
4. Let op de geur en op de vraag of de korstjes aan de cel vastkleven.
5. Ontstaat er een draad, is er een vieze geur of twijfel je, meld het dan bij de officiële veterinaire dienst zonder het raam naar een andere kast te verplaatsen, en vraag om laboratoriumonderzoek. Ook de definitieve virusdiagnose wordt in het laboratorium gesteld.

Wat moet je doen?

In de meeste gevallen verdwijnt de ziekte binnen enkele weken vanzelf; volken met sterk hygiënisch gedrag ruimen dode larven snel op.

1. Versterk het volk. Controleer de honing- en stuifmeelvoorraad; geef bij tekorten suikerwater en een eiwitsupplement.
2. Pas het kastvolume aan. Haal overtollige ramen weg die de bijen niet kunnen bezetten; voorkom dat het broed onderkoelt.
3. Haal zwaar aangetaste ramen uit de omloop. Smelt oude raten met veel dode larven om en geef er kunstraat voor in de plaats.
4. Vervang de moer als het aanhoudt en wijdverbreid is. Een moerwissel zorgt voor een korte broedonderbreking en verandert bovendien de erfelijke aanleg van het volk naar een lijn met sterk hygiënisch gedrag.
5. Controleer de varroa. Bij een hoge mijtbesmetting verspreidt het virus zich gemakkelijker.
6. Verplaats geen ramen. Geef geen broedramen uit een volk met verschijnselen aan andere kasten.

Informatie over behandeling en middelen

Tegen zakbroed bestaat geen middel. Antibiotica werken niet tegen het virus, laten residuen in de honing achter en mogen niet worden gebruikt. Wat de ziekte overwint, zijn een sterk volk, goede voeding en hygiënisch gedrag.

Preventie

• Houd de volken in het voorjaar goed gevoed en even sterk als het kastvolume vraagt.
• Vervang de broedraten om de paar jaar.
• Gebruik moeren uit lijnen met sterk hygiënisch gedrag.
• Voorkom roverij; verklein de vliegopening van zwakke volken.
• Volg de varroabesmetting het hele jaar door.