Kalkbroed

Kalkbroed (kalkbroedziekte) is een broedziekte, veroorzaakt door de schimmel Ascosphaera apis, waarbij de larven veranderen in harde mummies die eerst krijtwit en later grijs-zwart zijn. Ze neemt toe in koele, vochtige perioden, in zwakke volken en bij gevoelige lijnen; ze doodt het volk zelden, maar verzwakt het duidelijk door broedverlies. Er bestaat geen toegelaten middel: de oplossing is de kast warm en droog te houden, het volk te versterken en zo nodig de moer te vervangen door een moer uit een hygiënische lijn.

Wat is het en hoe wordt het overgedragen?

De sporen van de schimmel worden opgenomen met het voer dat de bijen aan de larven geven. De sporen kiemen in de darm van de larve, de schimmel overwoekert het weefsel van de larve en de larve sterft, meestal kort nadat de cel is verzegeld. De schimmel droogt het weefsel uit en verandert het in een harde "mummie".

• De sporen zijn zeer resistent: Ze blijven jarenlang levensvatbaar in raten, was, stuifmeel en kastmateriaal.
• Verspreidingswegen: Ramen uit een zieke kast, stuifmeel en bijenbrood, roverij, vervliegen en gedeeld gereedschap.
• De doorslaggevende factor is afkoeling van het broed: Als de larve rond het moment van verzegelen afkoelt, ontwikkelt de schimmel zich snel. Daarom komt de ziekte vaak voor aan de randen van het broednest en in darrenbroed.

Hoe herken je het?

In de raat

• Mummies: Witte, krijtachtig harde larvenresten in de cellen die los van de celwand liggen. Zodra de schimmel sporen gaat vormen, worden de mummies grijs of zwart.
• Losse mummies: De mummies kleven niet aan de cel; als u de raam schudt, kunnen ze rammelen.
• Onregelmatig (hagelschot)broed: Naarmate de bijen de mummies opruimen, blijven er lege cellen tussen het gesloten broed achter. Bij sommige cellen kunnen de dekseltjes door de bijen zijn geopend.

Voor de kast en op de bodemplank

Poetsbijen halen de mummies uit de cellen en werpen ze naar buiten. Witte, grijze en zwarte korrels op de vliegplank, in het gras voor de kast en op de bodemplank zijn de gemakkelijkste manier om de ziekte op te merken zonder de kast te openen.

Omstandigheden die de ziekte bevorderen

• Koel en vochtig weer: Vooral in het voorjaar, in koude perioden die op warme dagen volgen.
• Te vroeg en te veel uitbreiden: Verspreidt het volk zich over een grotere ruimte dan het kan verwarmen, dan koelt het randbroed af.
• Zwak volk: Er zijn niet genoeg voedsterbijen om het broed warm te houden.
• Vochtige standplaats: Schaduwrijke, winderige of slecht afwaterende plekken; kasten die direct op de grond staan.
• Slechte ventilatie: Vocht dat in de kast condenseert.
• Erfelijke aanleg: Sommige lijnen zijn duidelijk gevoeliger; in volken met zwak hygiënisch gedrag hopen de mummies zich op.
• Andere stressfactoren: Een hoge varroabelasting en voedseltekort verlagen de weerstand van het volk.

Verschil met vergelijkbare situaties

Hoe bevestig je het in de kast?

1. Haal een paar mummies uit de cellen: ze moeten droog, hard en licht zijn en niet aan de celwand kleven.
2. Knijp ze tussen uw vingers fijn: verkruimelen ze als krijt, dan is het kalkbroed; zit er geen groengeel poeder op, dan is het geen steenbroed.
3. Ziet u in het gesloten broed ingezonken, vettig ogende, doorgeprikte celdekseltjes en kleverige resten, neem dan geen genoegen met kalkbroed; stuur een monster in op verdenking van Amerikaans vuilbroed.

Het typische beeld is meestal voldoende voor de diagnose. Twijfelt u, stuur dan een monster mummies naar het laboratorium; de definitieve diagnose wordt gesteld doordat onder de microscoop de sporenbolletjes van de schimmel te zien zijn.

Wat te doen?

Er bestaat geen toegelaten en werkzame medicamenteuze behandeling, en die is ook niet nodig. Door de bedrijfsomstandigheden te verbeteren, neemt de ziekte in de meeste volken vanzelf af.

1. Verklein de ruimte: Breng het volk terug tot het aantal ramen dat de bijen volledig kunnen bezetten; haal lege ramen en overbodige bakken weg.
2. Verminder het vocht: Zet de kast hoger boven de grond, laat haar licht naar de ingang hellen en verbeter de ventilatie.
3. Beoordeel de standplaats: Een droge, tegen de wind beschutte bijenstand die ochtendzon krijgt, maakt een duidelijk verschil.
4. Versterk het volk: Uitlopend gesloten broed uit een gezond volk geven of zwakke volken verenigen, herstelt de warmtehuishouding. Controleer de voervoorraad.
5. Raathygiëne: Haal ramen met veel mummies uit de omloop en smelt ze om; maak de bodemplank schoon. Verplaats geen ramen en stuifmeel van een zieke kast naar andere kasten.
6. Vervang de moer: Keert de ziekte ondanks betere omstandigheden elk jaar terug, dan gaat het om een gevoelige lijn. Vervang de moer door een moer uit een lijn met sterk hygiënisch gedrag.

Preventie

• Houd de volken sterk; vermijd in het voorjaar een vroege uitbreiding die de sterkte van het volk te boven gaat.
• Zet de bijenstand op een droge, zonnige plek en plaats de kasten op een onderstel.
• Vernieuw oude, donkere raten regelmatig.
• Gebruik geen stuifmeel en raten van onbekende herkomst; verplaats geen materiaal van een zieke kast naar gezonde kasten.
• Kies bij de moerselectie voor lijnen met sterk hygiënisch gedrag.