Varroa (Varroa destructor)

Varroa destructor is de belangrijkste parasiet van de honingbij en wereldwijd de voornaamste oorzaak van volksverliezen. De mijt verzwakt de bij en verspreidt bovendien virussen, vooral het vleugelmisvormingsvirus; een volk waarin niet wordt ingegrepen, stort meestal binnen enkele jaren in. De sleutel tot succes is niet wachten op symptomen, maar regelmatig tellen en op het juiste moment ingrijpen.

Wat is het en hoe verspreidt het zich?

De oorspronkelijke gastheer van de varroamijt is de Aziatische honingbij (Apis cerana). Halverwege de twintigste eeuw sprong de mijt over op de westerse honingbij (Apis mellifera) en tegenwoordig komt ze, op enkele eilanden en gebieden na, vrijwel overal ter wereld voor; ook in Australië werd ze in 2022 aangetroffen. Omdat de Aziatische honingbij een lange gezamenlijke geschiedenis met de mijt heeft, heeft zij afweergedrag ontwikkeld; bij onze bijen is die afweer zwak.

De mijt wordt tussen kasten verspreid door roverij, door bijen die de verkeerde kast binnengaan (vervliegen), door zwermen en door de uitwisseling van volken en ramen. Een volk waarin de varroa niet onder controle is of dat aan het instorten is, kan grote aantallen mijten overbrengen naar de kasten in de omgeving.

Levenscyclus: de logica van de bestrijding

De mijt vermeerdert zich uitsluitend in gesloten broedcellen. Het mijtenvrouwtje kruipt kort voordat de cel wordt verzegeld bij de larve naar binnen en verstopt zich onder het larvenvoer. Na het verzegelen legt ze eitjes: uit het eerste ei komt een mannetje, uit de volgende komen vrouwtjes, en die paren in de cel. Wanneer de bij uitloopt, komen de volwassen mijtenvrouwtjes met haar mee naar buiten en laten ze zich door volwassen bijen meedragen.

Omdat darrencellen langer verzegeld blijven, brengt de mijt daar meer nakomelingen groot; daarom geeft de mijt de voorkeur aan darrenbroed. Dat is de reden waarom het uitsnijden van darrenbroed en methoden met een broedloze periode werken.

Hoe richt ze schade aan?

Lange tijd werd gedacht dat de mijt zich alleen met het bloed (hemolymfe) van de bij voedt; recent onderzoek laat zien dat ze zich grotendeels met het vetlichaam voedt. Omdat het vetlichaam van cruciaal belang is voor de afweer, de ontgifting en de winterhardheid, gaat de schade dieper dan gedacht:

• Het gewicht en de levensduur van de uitlopende bij nemen af en haar afweer verzwakt.
• Als het vetlichaam van de winterbijen is aangetast, komt het volk de winter niet door.
• De mijt brengt verschillende virussen, voorop het vleugelmisvormingsvirus, rechtstreeks in het lichaam van de bij. Bij verliezen zijn deze virussen vaak de eigenlijke vernietigende factor.

Dat er in een ingestort volk weinig mijten te zien zijn, is misleidend: de virusbelasting is op dat moment al hoog en de mijten kunnen met roversbijen naar naburige kasten zijn meegenomen.

Hoe herken je haar?

• Op volwassen bijen: Roodbruine, platte mijten tussen de achterlijfsringen of op het borststuk. Omdat de meeste mijten zich tussen de ringen verbergen, is tellen met het oog misleidend.
• In het broed: Onregelmatig (hagelschot)broed, doorgeprikte of opnieuw geopende celdekseltjes, mijten op de poppen in geopende cellen en witte mijtenuitwerpselen op de celwand.
• Bij jonge bijen: Verschrompelde, korte, onbruikbare vleugels en een kort gebleven achterlijf (vleugelmisvormingsvirus).
• Voor de kast: Kruipende bijen die niet kunnen vliegen; in de herfst een onverklaarbare, snelle afname van het volk.

Verschil met vergelijkbare situaties

Hoe meet je het in de kast?

• Alcohol- (of zeepwater)wasmethode: Neem van een broedraam ongeveer 300 bijen (een half theeglas vol), schud ze in een afgesloten pot en tel de losgekomen mijten. Dit is de betrouwbaarste veldmethode; de bemonsterde bijen gaan dood. Zorg ervoor dat de moer niet in het monster zit.
• Poedersuikermethode: Dezelfde hoeveelheid bijen wordt met poedersuiker bestoven en geschud, de mijten worden door een zeef uitgeschud; de bijen kunnen terug in de kast. Vangt iets minder mijten dan de wasmethode.
• Telling van de natuurlijke val: In een kast met gazen bodem worden de mijten geteld die in enkele dagen op de onderlegger vallen en gedeeld door het aantal dagen. Nuttig om de trend te volgen en het effect van een behandeling te zien.
• Darrenbroed openen: Met een ontzegelvork worden darrenpoppen uitgehaald en op mijten bekeken; geeft snel een eerste indruk.

Druk het resultaat uit als het aantal mijten per 100 bijen. Als algemene vuistregel vraagt meer dan 2–3 mijten per 100 bijen in de zomer en nazomer om ingrijpen; de drempels verschillen per regio, seizoen en de hoeveelheid broed in de kast. Meet zo mogelijk niet slechts een paar kasten op de bijenstand, maar elke kast.

Wat te doen? Stap voor stap

1. Meet: Tel in het voorjaar, direct na de honingoogst en in de herfst.
2. Gebruik niet-chemische methoden: In het voorjaar darrenbroed uitsnijden (vangraat), een broedonderbreking bij het maken van afleggers en het scheppen van zwermen, en een broedloze periode creëren door de moer tijdelijk op te sluiten.
3. Is de drempel overschreden, grijp dan in met een toegelaten middel: Na de honingoogst, voordat de winterbijen worden grootgebracht.
4. Behandel alle kasten op de bijenstand in dezelfde periode; anders brengen de onbehandelde kasten opnieuw mijten naar de andere.
5. Meet na de behandeling opnieuw. Dit is de stap die het vaakst wordt overgeslagen en die het duurst uitvalt.
6. Voer in de broedloze periode (meestal begin winter) een restentbehandeling uit; in die periode zitten alle mijten op de bijen.

Behandeling en middelen

Gebruik uitsluitend diergeneesmiddelen die in uw land zijn toegelaten; haal product, dosering en behandelduur uit de bijsluiter of bij uw dierenarts. De belangrijkste groepen werkzame stoffen:

• Oxaalzuur: Door druppelen of verdampen; geeft het beste resultaat in de broedloze periode en werkt niet op mijten in gesloten broed.
• Mierenzuur: Een van de weinige opties die ook de mijten in het gesloten broed kan bereiken; werkzaamheid en schade voor de bijen hangen sterk af van de buitentemperatuur.
• Middelen op basis van thymol: Werkzaamheid hangt af van de temperatuur; vereist een behandeling van enkele weken.
• Strips met amitraz: Synthetisch acaricide; mag niet onafgebroken worden gebruikt, om resistentievorming te voorkomen.

Timing en preventie

Het kritieke moment van het jaar is de nazomer: dan worden de winterbijen grootgebracht. Is de mijtenbelasting in die periode hoog, dan kan het volk de winter niet doorkomen, ook al lijkt de kast in de herfst vol. De tellingen van augustus en september bepalen grotendeels hoeveel kasten het volgende voorjaar nog leven.

• Vernieuw de raten regelmatig, voorkom roverij en plaats de kasten zo dat vervliegen wordt beperkt.
• Meet volken en zwermen die u koopt voordat u ze op de bijenstand plaatst, en behandel ze zo nodig.
• Het afstemmen van het behandelmoment met imkers in de buurt vermindert herbesmetting.
• Noteer voor elke kast de telresultaten en de behandelingen.