De dar

De dar (mannetjesbij, drone) is de bewoner van een honingbijvolk die zich ontwikkelt uit een onbevrucht ei, geen angel heeft en als enige taak het paren heeft. Met zijn grote lichaam, de enorme ogen die boven op de kop samenkomen en zijn diepe gebrom is hij in de kast makkelijk te herkennen. Voor de imker is de dar een belangrijke aanwijzing voor de kwaliteit van de moer, de varroadruk en moerloosheid.

Wat is een dar en wat doet hij in het volk?

De dar is de voortplantingspartner van het volk. Hij neemt geen deel aan het werk in de kast: hij verzamelt geen nectar en stuifmeel, bouwt geen raat, voedt geen broed en verdedigt de kast niet. Zijn taak is in de lucht te paren met jonge moeren uit andere volken en zo de genen van zijn moeder door te geven aan volgende generaties.

Een sterk volk onderhoudt in voorjaar en zomer enkele honderden tot enkele duizenden darren. Dat is een voedsellast; het volk neemt die kosten alleen op zich als er volop dracht is. In een normaal volk zijn er in de winter geen darren.

• Drager van genen: de dar geeft de genen van zijn moeder, de moer, door. Daarom beschrijven telers de dar vaak als "de vliegende geslachtscel van zijn moeder".
• Voortplanting van volken: een volk verspreidt zijn genen niet alleen door te zwermen, maar ook doordat zijn darren moeren in de omgeving bevruchten.
• Aanwijzing voor de imker: de hoeveelheid, de plaats en het tijdstip van darrenbroed geven informatie over de sterkte van het volk, zwermvoorbereidingen en de toestand van de moer.

Hoe ontstaat een dar?

Een dar ontwikkelt zich uit een onbevrucht ei. Voordat de moer legt, betast ze de cel met haar voorpoten; het ei dat ze in een brede darrencel legt, bevrucht ze niet. Daarom heeft een dar geen vader, maar wel een grootvader: de vader van zijn moeder.

Omdat hij uit een onbevrucht ei komt, draagt de dar van elk chromosoom maar één kopie. Alle zaadcellen die hij produceert, zijn genetisch identiek. Zusterwerksters die door dezelfde dar zijn verwekt, zijn daardoor zeer nauw aan elkaar verwant.

Waarom is een darrencel groter?

Een darrencel is duidelijk breder dan een werkstercel: een werkstercel is ongeveer 5,2–5,4 mm breed, een darrencel ongeveer 6,2–6,9 mm. De bijen bouwen darrencellen meestal langs de onder- en zijranden van de ramen en in open ruimten tussen de raten. De dekseltjes van gesloten darrenbroed zijn kogelvormig bol.

Zie je verspreid darrenbroed met bolle dekseltjes in werkstercellen, dan is er iets mis. Het is het teken van een moer die geen sperma meer heeft (darrenbroedig) of van werksters die in een moerloos geworden volk zijn gaan leggen (eierleggende werksters). Deze darren zijn kleiner dan normaal, omdat ze in een smalle cel opgroeien.

Na hoeveel dagen loopt een dar uit?

De dar is van de drie bewoners degene met de langste ontwikkeling: van ei tot volwassen dier ongeveer 24 dagen. Het langste deel daarvan is de gesloten (pop)periode.

De tijden kunnen afhankelijk van temperatuur en ras een à twee dagen verschuiven. De lange gesloten periode verklaart waarom de varroa de voorkeur geeft aan darrenbroed: hoe langer de mijt in een gesloten cel blijft, hoe meer nakomelingen ze grootbrengt.

Hoe herken je een dar?

Een dar herkennen in de kast is makkelijk; wat beginners in de eerste jaren eigenlijk door elkaar halen, zijn de moer en de dar.

• Ogen: zeer groot en raken elkaar boven op de kop. Bij werkster en moer staan de ogen los van elkaar aan de zijkanten van de kop.
• Lichaam: groter en gedrongener dan een werkster, ongeveer tweemaal zo zwaar. Het eind van het achterlijf is stomp en rond; het achterlijf van de moer is lang en spits.
• Antennes: hebben één lid meer en dragen talrijke geurzintuigen die het moerferomoon van ver waarnemen.
• Geen angel: de angel is een omgevormde legboor; die heeft een mannetje niet.
• Geen werkorganen: geen stuifmeelkorfjes, wasklieren of voedersapklieren; zijn tong is kort, hij kan geen nectar uit bloemen halen.
• Geluid: zoemt in de vlucht dieper en luider; dat kan beginners laten schrikken, maar is onschuldig.

Hoe lang leeft een dar?

Een dar die net uit zijn cel komt, wordt de eerste dagen door werksters gevoed en eet daarna zelf van de honing. Na ongeveer 10–12 dagen is hij geslachtsrijp; intussen maakt hij korte oriëntatievluchten. In de zomermaanden leeft hij meestal enkele weken. Een dar die paart, sterft meteen; darren die niet paren, sterven van ouderdom of worden aan het eind van het seizoen uit de kast verdreven.

Darren vervliegen in een bijenstand makkelijk van kast naar kast. Ook in een ander volk worden ze meestal geaccepteerd. Daarom horen niet alle darren die je voor een kast ziet bij die kast.

Hoe paart een dar?

Rijpe darren verlaten de kast op warme, zonnige dagen, meestal in de middag. Darren uit talrijke volken wachten tientallen meters boven de grond op darrenverzamelplaatsen, die elk jaar op ongeveer dezelfde plekken ontstaan. Vliegt een jonge moer naar zo'n plek, dan vinden de darren haar zowel met hun grote ogen als door het waarnemen van het moerferomoon.

1. De paring vindt in de lucht plaats. De dar klampt zich aan de moer vast en zijn geslachtsorgaan stulpt zich naar buiten (evertie), waarbij hij zijn sperma afgeeft.
2. De dar sterft. Een deel van het orgaan scheurt af en blijft in de moer achter; de dar raakt verlamd en valt.
3. Paringsteken: het witachtige stukje dat aan het eind van het achterlijf van de moer achterblijft, wordt door de volgende dar of door de werksters in de kast verwijderd.
4. Meervoudige paring: de moer paart tijdens een of enkele vluchten meestal met 10–20 darren en bewaart het verzamelde sperma haar leven lang in haar zaadblaas.

Darrenverzamelplaatsen kunnen enkele kilometers van de kast liggen. Daarom kan de imker niet volledig bepalen met welke darren een moer paart; de darren van alle volken in de omgeving spelen mee.

Waarom is de dar belangrijk? Veredeling en kwaliteit van de moer

De helft van de genen van een werkster komt van haar vader, een dar. Paart een goede moer met darren uit steeklustige of ziektegevoelige volken, dan dragen de nakomelingen de sterke eigenschappen van de moeder niet volledig. Meervoudige paring geeft het volk genetische diversiteit; die diversiteit versterkt de weerstand tegen ziekten en de organisatie van het volk.

Een imker die moeren kweekt, moet ook de darrenbron plannen:

• Geselecteerde vadervolken: geef zachtaardige, sterk hygiënische, productieve en varroabestendige volken in het voorjaar darrenraat of een leeg raam.
• Beperk ongewenste darren: beperk het darrenbroed in steeklustige of zwakke volken met een bouwraam.
• Timing: het rijpen van darren duurt ongeveer vijf weken (24 dagen ontwikkeling en 10–12 dagen rijping); de planning van de koninginnenteelt wordt daarop afgestemd.
• Gezonde darren: darren van goed gevoede volken met een lage varroabelasting zijn van betere kwaliteit; mijten en virussen kunnen de ontwikkeling en het voortplantingsvermogen van darren verzwakken.

Voor gecontroleerde paring worden geïsoleerde bevruchtingsstations of kunstmatige inseminatie gebruikt; dat zijn methoden die vakkennis vragen.

Darrenbroed en varroa: hoe gebruik je een bouwraam?

De mijt Varroa destructor kiest om zich voort te planten vele malen vaker darrenbroed dan werksterbroed. Die voorkeur wordt benut om een deel van de mijten in de val te laten lopen.

1. Geef in het voorjaar, als het volk sterk wordt en darrenraat begint te bouwen, in de broedkamer een raam zonder kunstraat of met een halve kunstraat (bouwraam).
2. De bijen bouwen in de open ruimte darrencellen en de moer belegt ze.
3. Snijd het gesloten raatdeel uit nadat het darrenbroed is gesloten en voordat de darren uitlopen (binnen de eerste week na het sluiten).
4. Vernietig het uitgesneden stuk door het in te vriezen of om te smelten; hang het raam terug.
5. Herhaal dit in het voorjaar en begin zomer een paar keer.

Gesloten darrenpoppen met een vork uittrekken en naar mijten kijken, geeft ook snel een idee van de varroabelasting. De methode vertraagt de mijtgroei, maar is op zichzelf niet voldoende; ze moet worden gecombineerd met regelmatige mijttellingen en zo nodig een behandeling met een toegelaten middel.

Waarom worden darren in het najaar uit de kast verdreven?

Als de nectardracht voorbij is en de winter nadert, stoppen de werksters met het voeden van de darren, duwen ze naar de randen van de raten en slepen ze uiteindelijk de kast uit. Darren die niet kunnen vliegen of buiten blijven, sterven binnen korte tijd. Dit hard lijkende gedrag is de manier waarop het volk zijn wintervoorraad beschermt.

Zitten er daarentegen laat in het najaar of in de winter nog veel darren in de kast, dan kan er iets mis zijn met het volk: moerloosheid, een oude of darrenbroedige moer, of eierleggende werksters. Kijk in zo'n volk of er eitjes en jonge larven zijn.

• Veel darren in het voorjaar: normaal; een teken van een sterk volk en de naderende zwermperiode.
• Verspreid darrenbroed in werkstercellen: een probleem met de moer of met eierleggende werksters.
• Darren die in het najaar niet worden verdreven: controleer op moerloosheid.