De werkster

De werkster is het vrouwtje in een honingbijvolk dat zich uit een bevrucht ei ontwikkelt, zich normaal niet voortplant en al het werk in de kast doet. Werksters vormen het overgrote deel van de bijen in het volk en werken afhankelijk van hun leeftijd als poetsbij, voedsterbij, bouwbij, wachtbij en haalbij. Wat de imker in de kast ziet en beheert, is eigenlijk de leeftijd, gezondheid en voeding van deze werksterbevolking.

Wat is een werkster?

Genetisch is een werkster een zuster van de moer; beide komen uit een bevrucht ei. Omdat ze als larve eenvoudiger voer krijgt, ontwikkelen haar eierstokken zich niet. Ook de feromonen van de moer en van het broed onderdrukken de eileg van werksters.

Op het hoogtepunt van de zomer telt een sterk volk tienduizenden werksters; de winter gaat het volk in met een veel kleinere bevolking. De werksters zijn de ogen, de mond en de spieren van het volk: ze verzamelen en slaan voedsel op, brengen het broed groot, verwarmen en koelen de kast en verdedigen haar.

Na hoeveel dagen loopt een werkster uit?

Van ei tot uitlopen als volwassen bij duurt het bij de werkster ongeveer 21 dagen:

• Ei: 3 dagen,
• Open larve: ongeveer 6 dagen; voedsterbijen bezoeken en voeden de larve honderden keren per dag,
• Gesloten periode (pop): ongeveer 12 dagen; de cel wordt afgesloten met een vlak, lichtbruin wasdekseltje.

Het broednest wordt op ongeveer 34–35 °C gehouden. Daalt de temperatuur, dan duurt de ontwikkeling langer en kunnen de uitgelopen bijen zwak zijn; houd broedramen daarom in het vroege voorjaar niet langer dan nodig buiten de kast.

De taken van de werkster naar leeftijd

Een werkster doet in de loop van haar leven verschillend werk. Dat wordt grotendeels bepaald door welke klieren op dat moment actief zijn. De onderstaande leeftijden zijn benaderingen:

Deze volgorde is niet star. Zijn er na een zwerm of aflegger weinig voedsterbijen, dan blijven jonge bijen langer voedster; gaan haalbijen verloren, dan gaan jonge bijen vroeg het veld in. Deze flexibiliteit beschermt het volk tegen plotselinge verliezen.

Hoeveel dagen leeft een werkster? Zomerbij en winterbij

Een werkster die in het seizoen wordt geboren, leeft meestal zo'n vijf à zes weken. Wat haar leven vooral verkort, is het haalwerk: de vliegspieren en vleugels slijten en de bij sterft meestal in het veld.

Winterbijen die eind zomer en in het najaar worden grootgebracht, leven daarentegen maanden en brengen het volk tot het voorjaar. Het verschil zit in het goed ontwikkelde vetlichaam en de voedingseiwitten die daarin zijn opgeslagen. Dit weefsel is ook cruciaal voor de afweer, de ontgifting en het uithoudingsvermogen.

De mijt Varroa destructor voedt zich juist met dit vetlichaam en brengt virussen over. Komen winterbijen uit broed met varroa, dan leven ze kort en smelt het volk midden in de winter weg. Daarom moet de varroabestrijding aan het eind van de zomer zijn afgerond, voordat de winterbijen worden grootgebracht.

De bijzondere organen van de werkster

• Voedersapklieren: zitten in de kop; bij jonge voedsterbijen goed ontwikkeld en scheiden een groot deel van het larvenvoer af.
• Wasklieren: vier paar klieren aan de onderkant van het achterlijf die dunne wasplaatjes afscheiden; daaruit wordt de raat gebouwd.
• Stuifmeelkorfje: een door haren omgeven holte aan de achterpoot; hierin worden stuifmeel en hars (de grondstof voor propolis) vervoerd.
• Honingmaag: een verwijde zak om nectar en water te vervoeren; met een klepje afgescheiden van het verteringsdeel.
• Geurklier (klier van Nasonov): aan het eind van het achterlijf; de geur die de bij bij de ingang van de kast al waaierend verspreidt, wijst andere bijen de weg.
• Angel en gifblaas: dienen ter verdediging; de angel van de werkster heeft weerhaken.

Hoe communiceren werksters?

Een haalbij die een rijke bron heeft gevonden, geeft de plaats in de kast met een dans door aan andere bijen. Voor nabije bronnen wordt een korte, cirkelvormige dans gedanst, voor verre bronnen de kwispeldans.

• Richting: de hoek die het kwispelgedeelte op de verticale raat met de loodlijn maakt, geeft de hoek aan die de bron met de zon maakt.
• Afstand: hoe langer het kwispelgedeelte duurt, hoe verder weg de bron ligt.
• Kwaliteit: hoe beter de bron, hoe enthousiaster en langer de dans.

Naast de dans worden ook feromonen gebruikt. Het alarmferomoon dat wachtbijen en een stekende bij afgeven, heeft een geur die aan banaan doet denken en roept andere bijen op tot verdediging. Voedseluitwisseling (voedsel van mond tot mond doorgeven) verspreidt zowel voedsel als chemische informatie over de toestand van het volk door de hele kast.

Rook onderdrukt het waarnemen van het alarmferomoon. Daarom zijn rustig werken tijdens de inspectie, geen bijen pletten en een gestoken handschoen afwassen belangrijk.

Hoe steekt een werkster?

Een werkster steekt alleen als ze zichzelf of haar kast verdedigt. Omdat haar angel weerhaken heeft, kan ze hem niet terugtrekken als hij in de huid van een zoogdier dringt; de angel scheurt samen met de gifblaas en de spieren af en de bij sterft binnen korte tijd. De afgescheurde gifblaas blijft nog een tijdje gif pompen.

1. Verwijder de angel meteen: met de nagel wegschrapen of eruit trekken; niet de manier is belangrijk, maar hoe snel je hem verwijdert.
2. Ga weg van de plek: de alarmgeur die zich vanaf de steekplek verspreidt, trekt andere bijen aan; ga een paar stappen terug en geef wat rook op de plek.
3. Let op verschijnselen: zoek bij algemene verschijnselen zoals kortademigheid, jeuk over het hele lichaam of duizeligheid meteen medische hulp.

Eierleggende werksters

In een volk dat lang zonder moer en zonder broed zit, valt de onderdrukking door moer- en broedferomonen weg; bij sommige werksters ontwikkelen de eierstokken zich en ze beginnen te leggen. Deze eitjes zijn onbevrucht en leveren alleen darren op; het volk kan zich niet vernieuwen en smelt weg.

• Meerdere eitjes per cel, eitjes op de celwanden,
• Klein darrenbroed met bolle dekseltjes in werkstercellen,
• Helemaal geen jonge werksterlarven in de kast.

Zulke volken accepteren zelden een nieuwe moer. In de meeste gevallen is het de meest praktische oplossing om de bijen met een sterk, moerrecht volk te verenigen.

Praktische lessen voor de imker

• Bij het maken van afleggers: haalbijen keren terug naar hun oude plek. Geef de nieuwe aflegger ramen met veel jonge bijen of schud er jonge bijen bij.
• Voeding: bij stuifmeeltekort blijven de voedersapklieren van de voedsterbijen zwak en daalt de broedproductie. Houd in voorjaar en najaar de stuifmeelaanvoer in de gaten.
• Water: op warme dagen halen werksters water om de kast te koelen; zorg voor een schone waterbron dicht bij de bijenstand.
• Voorbereiding op de winter: een sterke, gezonde generatie winterbijen ontstaat met een goede varroabestrijding aan het eind van de zomer en voldoende voorraad.