Overige ondersoorten van de honingbij

Andere bijenrassen zijn de ondersoorten van de honingbij buiten de in de imkerij best bekende Anatolische, Kaukasische, Carnica- en Italiaanse bij, plus de andere honingbijsoorten in Azië. Van de honingbij (Apis mellifera) zijn in Afrika, Europa en West-Azië ongeveer dertig ondersoorten beschreven; de meeste zijn lokale populaties die in hun eigen gebied leven en sterk aan het klimaat daar zijn aangepast. Deze pagina stelt ze per regio kort voor en vat samen wat ze voor de imker betekenen.

Hoe worden de ondersoorten van de honingbij ingedeeld?

Onderzoekers delen de ondersoorten van de westerse honingbij naar hun herkomst in vier hoofdlijnen in. Die indeling maakt het makkelijker te begrijpen "welke bij aan welke verwant is":

• A-lijn (Afrika): ondersoorten uit Afrika ten zuiden van de Sahara en Noord-Afrika.
• M-lijn (West- en Noord-Europa): de zwarte Europese bij (donkere bij) en de Iberische bij.
• C-lijn (Oost-Europa en de Balkan): de Carnica-, Italiaanse, Macedonische en Griekse bij.
• O-lijn (Midden-Oosten en Anatolië): de Anatolische, Kaukasische, Syrische, Cypriotische en Iraanse bij.

Voor de bijen uit de droge gebieden van het Arabisch Schiereiland en Oost-Afrika wordt ook een aparte lijn voorgesteld.

Andere bijenrassen van Europa en het Middellandse Zeegebied

• Iberische bij (A. m. iberiensis): de inheemse bij van Spanje en Portugal. Donker gekleurd, aangepast aan warme en droge omstandigheden; kan defensief zijn en verzamelt veel propolis.
• Siciliaanse bij (A. m. siciliana): een donkere eilandpopulatie die alleen op Sicilië voorkomt. Door kruising met de Italiaanse bij is ze achteruitgegaan en is ze onderwerp van beschermingsprojecten geworden.
• Maltese bij (A. m. ruttneri): de kleine, donkere inheemse populatie van de Maltese eilanden; staat onder druk door kruising met geïmporteerde bijen.
• Macedonische bij (A. m. macedonica): rond Noord-Griekenland, Noord-Macedonië en Bulgarije; verwant aan de Carnica-groep en aangepast aan strenge winters.
• Griekse bij (A. m. cecropia): de inheemse bij van Zuid-Griekenland; wordt meestal als rustig beschreven.
• Zwarte Europese bij (A. m. mellifera): de oude inheemse bij die zich van ten noorden van de Alpen tot Scandinavië en Rusland uitstrekt; heeft in de bibliotheek een eigen pagina.

Bijenrassen van het Midden-Oosten en Azië

• Syrische bij (A. m. syriaca): de kleine bij met gele banden uit het oostelijk Middellandse Zeegebied. Zeer goed aangepast aan hitte en droogte; zeer defensief en zwermlustig.
• Cypriotische bij (A. m. cypria): een eilandbij met oranjegele banden; bekend om haar defensiviteit en haar doeltreffende gezamenlijke verdediging tegen wespen en hoornaars.
• Iraanse bij (A. m. meda): verspreid over Iran, Irak en Zuidoost-Anatolië; geelachtig van tint en aangepast aan een warm en droog klimaat.
• Jemenitische bij (A. m. jemenitica): in de droge gordel van het Arabisch Schiereiland en Afrika; bestand tegen extreme hitte, vormt kleine volken en heeft de neiging het nest te verlaten wanneer de dracht wegvalt.
• Russische lijnen: lijnen die zijn geselecteerd uit populaties in het Russische Verre Oosten (Primorski) en tolerantie tegen varroa vertonen. In Rusland worden daarnaast de Centraal-Russische bij (afkomstig van de zwarte Europese bij) en bijen van Kaukasische herkomst gebruikt.

Bijenrassen van Afrika

Afrika is het continent met de grootste verscheidenheid aan ondersoorten van de honingbij. Afrikaanse bijen groeien doorgaans snel, verdedigen zich fel, zwermen vaak en verlaten het nest bij gebrek aan dracht of bij verstoring (absconderen).

• Afrikaanse honingbij (A. m. scutellata): de savannebij van Oost- en Zuid-Afrika. De geafrikaniseerde bij op het Amerikaanse continent is ontstaan toen deze ondersoort in de jaren vijftig naar Brazilië werd gebracht.
• Kaapse bij (A. m. capensis): leeft in de zuidwestpunt van Zuid-Afrika. Haar werksters kunnen uit onbevruchte eitjes vrouwelijk broed (werksters of moeren) voortbrengen; door deze eigenschap kan ze problemen veroorzaken wanneer ze volken van andere ondersoorten binnendringt.
• West-Afrikaanse bij (A. m. adansonii): de geelgebande, zeer defensieve bij van West- en Centraal-Afrika.
• Noord-Afrikaanse bijen: ondersoorten die aangepast zijn aan het mediterrane klimaat en de woestijnrand, zoals de Egyptische bij (A. m. lamarckii) en de Tellbij (A. m. intermissa).

Honingbijsoorten naast de westerse honingbij

In Azië leven naast de westerse honingbij nog enkele aparte honingbijsoorten. Dit zijn geen ondersoorten maar afzonderlijke soorten; ze kunnen niet met de westerse honingbij paren en bastaarden voortbrengen.

Waarom worden deze rassen niet buiten hun eigen gebied gebruikt?

• Ze zijn op het lokale klimaat geselecteerd: onder andere omstandigheden leveren ze niet het verwachte resultaat.
• Gedragsproblemen: een deel ervan is uitgesproken defensief of heeft een sterke neiging tot zwermen of absconderen.
• Wettelijke beperkingen: de invoer van levende bijen en moeren is in de meeste landen streng vergunningsplichtig; in Turkije is dit geregeld in de Imkerijverordening.
• Ziekterisico: bijen uit een ver gebied kunnen ook nieuwe plagen en ziekten meebrengen.

De beschermingswaarde van lokale ondersoorten

Lokale ondersoorten vormen een genenpoel met eigenschappen zoals varroatolerantie, bestendigheid tegen hitte en droogte en goede overwintering. Ongecontroleerde invoer en kruising verdunnen die verscheidenheid. Daarom worden in veel landen beschermde bevruchtingsgebieden op eilanden en in bergdalen en programma's voor de teelt van zuivere lijnen onderhouden. In Turkije is het genencentrum voor de Kaukasische bij in Artvin en Ardahan daarvan een nabij voorbeeld.