Cyprische bij

De Cypriotische bij (Apis mellifera cypria) is de inheemse ondersoort van de honingbij op het eiland Cyprus. Ze valt op door de glanzende oranjegele banden op het achterlijf en is aangepast aan de hitte en de droge zomers van het eiland. Ze staat bekend om haar uitgesproken defensiviteit en heeft tegen de oosterse hoornaar een opmerkelijk verdedigingsgedrag ontwikkeld: ze omsluit de hoornaar massaal en laat hem stikken.

Wat is de Cypriotische bij en waar leeft ze?

De Cypriotische bij is de eigen geografische ondersoort van het eiland en behoort tot de Midden-Oosten-Anatolische lijn (O-lijn). Doordat ze op het eiland lange tijd relatief geïsoleerd bleef, heeft ze een aparte populatie gevormd. De hete, droge zomer, de zachte, korte winter en de door maquis en tijm gedomineerde begroeiing van het eiland hebben de eigenschappen van deze bij gevormd.

Aan het eind van de negentiende eeuw werd de Cypriotische bij vanwege haar vlijt naar Europa en Amerika gebracht. Door haar defensiviteit kreeg ze onder imkers echter geen blijvende plaats en werd ze al snel weer opgegeven. Tegenwoordig wordt kruising met ingevoerde bijen op het eiland gezien als de grootste bedreiging voor de inheemse populatie.

Hoe herken je de Cypriotische bij?

• Kleur: glanzende oranjegele banden op de achterlijfsringen; beschreven als donkerder en levendiger van tint dan bij de Italiaanse bij.
• Grootte: relatief klein en slank gebouwd.
• Gelijkenis: lijkt uiterlijk op de Syrische bij; beide zijn geel-oranje gebande bijen uit het oostelijk Middellandse Zeegebied.

Het ras op kleur bepalen is misleidend; omdat op het eiland ook ingevoerde Italiaanse bijen en bijen van andere herkomst worden gebruikt, gebeurt een betrouwbaar onderscheid met morfometrie en genetische analyse.

De verdediging van de Cypriotische bij tegen hoornaars

Een van de belangrijkste vijanden van de bijen op Cyprus is de oosterse hoornaar (Vespa orientalis). Deze grote hoornaar jaagt voor de kast en kan zwakke volken binnendringen. Waar de Aziatische honingbij de hoornaar omsluit en met haar lichaamswarmte doodt (hittebal), is de oosterse hoornaar bestand tegen hoge temperaturen.

Een in 2007 gepubliceerd onderzoek liet zien dat de Cypriotische bijen een andere weg volgen: de bijen vormen een strakke bal rond de hoornaar, blokkeren vooral de beweging van de achterlijfsringen en stoppen zo zijn ademhaling, waardoor ze hem laten stikken. De onderzoekers stelden bovendien vast dat de bijen bij deze confrontaties een duidelijk sissend geluid maken.

Kenmerken van de Cypriotische bij

• Defensiviteit: hoog; kan bij het openen van de kast snel en massaal reageren. Dat sommige bronnen haar als "vreedzaam" voorstellen, klopt niet.
• Hittebestendigheid: kan doorwerken in lange, hete en droge zomers.
• Vlijt: haar ijver in het veld was de reden dat ze in de negentiende eeuw belangstelling wekte.
• Aanpassing aan kou: aangepast aan het zachte eilandklimaat; niet geschikt voor streken met lange, strenge winters.

De Cypriotische bij en verwante rassen

Bescherming van de Cypriotische bij

Als kleine eilandpopulatie is de Cypriotische bij kwetsbaar voor ingevoerde moeren en volken. Naarmate darren van ingevoerde bijen met inheemse moeren paren, verwatert de inheemse genetica. Net als op andere mediterrane eilanden zoals Malta en Sicilië zijn ook op Cyprus de bescherming van de inheemse bij en de teelt van zuivere lijnen van belang.

Bedrijfsvoering met de Cypriotische bij

1. Gebruik volledige beschermende kleding: inspecteer op koele uren en houd het kort.
2. Houd de hoornaardruk in de gaten: controleer aan het eind van de zomer en in de herfst de voorkant van de kasten; verklein bij zwakke volken de vliegopening.
3. Zorg voor een waterbron: houd in hete zomers schoon water in de buurt van de bijenstand.
4. Zet de bijenstand ver van bewoning: laat voor defensieve volken voldoende afstand.
5. Bescherm de inheemse genetica: informeer naar de lokale regels voordat u moeren van buitenaf naar het eiland haalt.