Zwarte Europese bij (Apis mellifera mellifera)

De donkere bij (Duitse zwarte bij) is in de imkerliteratuur meestal de naam voor de zwarte Europese bij (Apis mellifera mellifera), de inheemse bij van West- en Noord-Europa. Het is een donkere, grote, sterk behaarde en zuinige bij die goed bestand is tegen een koud en vochtig klimaat. In de volksmond wordt echter elke donker gekleurde bij weleens "zwarte bij" genoemd; de donkere bijen in Turkije zijn echter meestal bijen van het Anatolische, Kaukasische of Carnica-type, en de donkere bij komt in Turkije van nature niet voor.

Wat betekent "donkere bij"?

De naam "donkere bij" wordt in twee verschillende betekenissen gebruikt. Die verwarring kan bij de aan- en verkoop van bijen en in gesprekken tot verkeerde verwachtingen leiden:

• Als rasnaam: in imkerleerboeken en rassentabellen verwijzen "donkere bij" of "Duitse zwarte bij" naar de ondersoort A. m. mellifera. Dezelfde bij wordt ook zwarte Europese bij, zwarte bij of Noord-Europese zwarte bij genoemd; de details staan op de pagina Zwarte Europese bij in de bibliotheek.
• In het dagelijks taalgebruik: sommige imkers noemen bijen met gele banden "gele bijen" en donker gekleurde inheemse bijen "donkere bijen" of "zwarte bijen". Dat gebruik beschrijft geen ras, maar alleen de kleur.

Verkoopt een teler een "donkere moer", vraag dan altijd over welk ras en welke streek het gaat. Vrijwel alle donker gekleurde moeren die in Turkije worden verkocht, zijn lijnen van inheemse of Carnica-herkomst.

Waar leeft de donkere bij (zwarte Europese bij)?

Het natuurlijke verspreidingsgebied van de donkere bij is een brede gordel die ten noorden en westen van de Alpen begint en zich van de Pyreneeën tot het Oeralgebergte uitstrekt: Frankrijk, België, Nederland, Duitsland, de Britse Eilanden, Ierland, Zuid-Scandinavië, Polen en de bosgordel van Rusland. Ze behoort tot de West- en Noord-Europese lijn (M).

In Rusland staan populaties van deze ondersoort bekend als de Centraal-Russische bij. Ook de wilde bijen die in de streek Boerzjan in Basjkirostan op traditionele wijze in boomholtes worden gehouden, behoren tot deze groep en zijn beschermd.

Hoe herken je de donkere bij?

• Kleur: donkerbruin tot zwart; geen of zeer vage gele banden op het achterlijf.
• Bouw: groot, met een breed lijf en een dik achterlijf.
• Beharing: lange, dichte dekharen; smalle haarbanden op de achterlijfsringen.
• Tong: kort in vergelijking met de andere Europese ondersoorten.
• Vleugelmaten: de uit de vleugeladers berekende cubitale index is laag en de discoidale verschuiving meestal negatief; deze maten worden gebruikt om het ras te bepalen.

Kenmerken van de donkere bij

Algemene uitspraken dat de donkere bij een "rustig" of "onderhoudsarm" ras zou zijn, kloppen niet. Geselecteerde zuivere lijnen kunnen rustig zijn; maar niet-geselecteerde populaties en vooral volken die met ingevoerde rassen zijn vermengd, zijn duidelijk defensief.

Waarom is de donkere bij achteruitgegaan en hoe wordt ze beschermd?

Na zware volksverliezen in Groot-Brittannië aan het begin van de twintigste eeuw werden op grote schaal bijen ingevoerd. Ook op het Europese vasteland kreeg de voorkeur de Carnica en de Italiaanse bij, vanwege hun zachtaardigheid en snelle voorjaarsontwikkeling. Het gevolg was dat de donkere bij in het grootste deel van haar natuurlijke verspreidingsgebied door kruising haar zuiverheid verloor.

Om de donkere bij in stand te houden, bestaan er tegenwoordig in veel landen:

• Beschermde gebieden: op eilanden en in bergdalen zijn gebieden ingesteld waar alleen de donkere bij wordt gehouden; het Deense eiland Læsø is daarvan een bekend voorbeeld.
• Geïsoleerde bevruchtingsstations: in Alpendalen wordt alleen met geselecteerde darren van de donkere bij bevrucht.
• Controle op zuiverheid: teeltvolken worden met vleugelmetingen en genetische tests bevestigd.

Komt de donkere bij in Turkije voor? Donker gekleurde inheemse bijen

De donkere bij (A. m. mellifera) komt in Turkije van nature niet voor. Bijen die in Turkije "donker" lijken, behoren meestal tot de volgende rassen:

Wat de imker in Turkije van de donkere bij kan leren

Het verhaal van de donkere bij laat zien hoe een lokale bij kan terugvallen tegenover ingevoerde rassen. De inheemse bijen van Turkije staan onder vergelijkbare druk: ongecontroleerde handel in moeren en het rondtrekken van reizende imkers vermengen de Anatolische en de Kaukasische bij. De donkere bij naar Turkije halen is niet nodig en brengt het risico van kruising met de inheemse rassen mee; waar het werkelijk om gaat, is de aan de eigen streek aangepaste inheemse bij te beschermen en door selectie te verbeteren.