Geafrikaniseerde honingbij

De geafrikaniseerde honingbij (verafrikaanste honingbij) is een honingbijpopulatie die is ontstaan uit spontane kruising van de Afrikaanse Apis mellifera scutellata met honingbijen van Europese herkomst in Amerika. Het is geen aparte soort, maar een bastaardpopulatie van de bekende honingbij (Apis mellifera); het duidelijkste verschil is dat ze haar nest bij een veel lagere prikkeldrempel en met veel meer bijen verdedigt. In Turkije komt ze niet voor; maar voor imkers is ze een belangrijke les, zowel over veiligheid als over de vraag "waar u uw moer vandaan haalt".

Wat is de geafrikaniseerde honingbij en is het een aparte soort?

Nee. De geafrikaniseerde bij is dezelfde soort als de bij in onze kasten en paart er vrij mee. Het woord "geafrikaniseerd" geeft aan dat de genetische samenstelling van een volk overwegend van Afrikaanse herkomst is. De in de volksmond en de pers gebruikte naam moordbij is niet wetenschappelijk en overdreven: deze bijen gaan niet op mensen af, ze verdedigen alleen hun nest.

• Herkomst: A. m. scutellata, de inheemse ondersoort van de savannes van Oost- en Zuid-Afrika (zie Bijenrassen van Afrika ten zuiden van de Sahara).
• Verspreiding: het grootste deel van Zuid-Amerika, Midden-Amerika, Mexico en de zuidelijke staten van de VS.
• Gif: het gif van één steek is niet sterker dan dat van een Europese bij; wat het gevaar vergroot, is dat heel veel bijen tegelijk steken.

Hoe is de geafrikaniseerde bij ontstaan?

In 1956 haalde de Braziliaanse geneticus Warwick Kerr moeren uit Afrika om een lijn te ontwikkelen die in een tropisch klimaat productiever zou zijn dan Europese bijen, maar toch hanteerbaar. In 1957 ontsnapten op de proefbijenstand in de staat São Paulo, nadat de moerroosters waren weggehaald, 26 zwermen met hun moer de natuur in. In de decennia daarna:

1. verspreidden de nakomelingen van deze volken zich in de jaren zeventig over het Amazonebekken,
2. bereikten ze in 1982 Midden-Amerika en in 1985 Mexico,
3. werden ze in 1990 in het zuiden van Texas waargenomen en vestigden ze zich in de zuidelijke staten van de VS.

De verspreidingssnelheid liep op tot honderden kilometers per jaar. De oorzaak is dat de Afrikaanse bij vaak zwermt en dat wilde volken zich in een tropisch en subtropisch klimaat zeer snel vermenigvuldigen. In koele streken met lange winters vertraagde de verspreiding duidelijk; de winterhardheid is beperkt.

Gedragskenmerken van de geafrikaniseerde bij

Wat de geafrikaniseerde bij van bijen van Europese herkomst onderscheidt, is niet het uiterlijk, maar het verdedigings- en voortplantingsgedrag. Deze eigenschappen zijn in de Afrikaanse savanne geselecteerd onder voortdurende druk van roofdieren en een onregelmatige dracht.

• Lage prikkeldrempel: trillingen, lawaai (grasmaaier, generator), geuren of iemand die voor de kast langsloopt, kunnen het volk in beweging brengen.
• Massale verdediging: veel meer wachtbijen en haalbijen reageren op een alarm; het alarmferomoon verspreidt zich snel.
• Lange achtervolging: kan een verstoorder honderden meters volgen; het kan uren duren voordat het volk weer tot rust komt.
• Vaak zwermen: kan meerdere keren per jaar zwermen; de zwermen kunnen klein zijn.
• De kast verlaten (absconderen, absconding): bij schaarste, frequente verstoring of ziekte verlaat het hele volk de kast.
• Flexibele nestplaats: vestigt zich op kleine en ongewone plekken zoals holen in de grond, watermeterputten, autobanden en spouwmuren.
• Snelle ontwikkeling: de ontwikkelingsduur van ei tot uitgelopen werkster is iets korter dan bij Europese bijen; het volk groeit snel.

De positieve kanten: de ervaring in Brazilië

In de eerste jaren daalde de honingproductie in Brazilië sterk en stopten veel imkers met hun vak. Na verloop van tijd pasten de imkers hun werkwijze aan: ze verplaatsten de bijenstanden ver van bewoning, zetten de kasten met tussenruimte neer en verbeterden hun beschermende uitrusting. Tegenwoordig wordt in Latijns-Amerika grotendeels met geafrikaniseerde bijen beroepsmatig geïmkerd. De bekende sterke punten van deze bijen:

• aanpassing aan een warm klimaat en bestendigheid tegen onderbrekingen in de dracht,
• betere resistentie tegen varroa: in veel streken kunnen volken zonder of met weinig behandeling overleven,
• onder gunstige omstandigheden een hoge honing- en stuifmeelopbrengst,
• sterk hygiënisch gedrag en netheid.

Hoe herken je de geafrikaniseerde bij?

Met het blote oog is een zekere determinatie niet mogelijk. Geafrikaniseerde werksters zijn gemiddeld iets kleiner, maar dat verschil blijkt pas bij meting. Methoden die voor de determinatie worden gebruikt:

• Morfometrie: vleugel- en lichaamsmaten worden bij een groot aantal bijen gemeten en statistisch vergeleken.
• DNA-tests: met mitochondriaal en kern-DNA wordt het aandeel Afrikaanse herkomst bepaald.
• Gedragsobservatie: reactiesnelheid en achtervolgingsafstand geven een aanwijzing, maar zijn op zichzelf geen bewijs; er bestaan ook steekgrage Europese lijnen.

Veilig werken in gebieden waar ze voorkomt

1. Standplaats: kies een omheind terrein ver van huizen, wegen, scholen en stallen.
2. Volledige uitrusting: een bijendicht overall, handschoenen die bij de polsen worden afgesloten, een goed aansluitende imkerkap (sluier) en laarzen.
3. Werk niet alleen en bepaal vooraf een vluchtroute; staat de auto ver weg, zoek dan een afgesloten ruimte op. Onder water duiken helpt niet, de bijen wachten aan het oppervlak.
4. Gebruik veel en koele rook, beweeg langzaam en houd de inspectie kort.
5. Kies koele uren; open geen kasten op hete, winderige dagen of bij een drachtonderbreking.
6. Moer vervangen: verminder de defensiviteit in de kast door moeren van bekende, zachtaardige lijnen te gebruiken.
7. Mensen met een bekende allergie voor bijensteken moeten wegblijven van de bijenstand; bij veel steken moet dringend medische hulp worden ingeroepen.

Wat het betekent voor Turkije: moeren en de verplaatsing van volken

De geafrikaniseerde bij komt in Turkije niet voor en vormt geen directe bedreiging. Maar haar verhaal laat zien: een genetische samenstelling die eenmaal in de natuur is opgegaan, valt niet meer terug te draaien. Turkije is met de Anatolische bij, de Kaukasische bij en andere lokale rassen een belangrijke genenbron van honingbijen. Daarom:

• wordt de invoer van teeltmateriaal geregeld door de (Turkse) Imkerijverordening; in geïsoleerde gebieden die zijn aangewezen om genenbronnen te beschermen, is het binnenbrengen van bijen van buitenaf verboden;
• brengt het kopen van moeren, pakketbijen of volken van onbekende herkomst zowel het risico van ziekten als van ongewenste genetica mee;
• is het kiezen van lokale lijnen die aan uw streek zijn aangepast meestal de veiligste en productiefste weg.