Siciliaanse bij

De Siciliaanse bij (Apis mellifera siciliana, ook geschreven als A. m. sicula) is een donker gekleurde ondersoort van de honingbij die alleen op het Italiaanse eiland Sicilië voorkomt en tot de Afrikaanse (A-)lijn behoort; ze staat ook bekend als de Siciliaanse zwarte bij. Ze is bekend om haar zachtaardigheid, haar vermogen om bij temperaturen boven 40 °C te werken en het vroege broeden in de winter. In de jaren zeventig verdween ze bijna door de opmars van de Italiaanse bij, maar ze werd gered door een beschermingsproject dat eind jaren tachtig begon.

Wat is de Siciliaanse bij en waar komt ze vandaan?

De Siciliaanse bij leeft geografisch in Europa, maar is genetisch verwant aan Noord-Afrikaanse bijen. Haar mitochondriaal DNA wijst op de Afrikaanse (A-)lijn; dat geldt ook voor de Maltese bij (A. m. ruttneri). Wetenschappers zien dit als het spoor van een oude uitwisseling van bijen tussen Afrika en de eilanden in dit deel van de Middellandse Zee.

Het eiland is al duizenden jaren het thuis van deze bij. Ze verschilt zowel in kleur als in gedrag duidelijk van de gele Italiaanse bij (A. m. ligustica) in de rest van Italië.

Hoe herken je de Siciliaanse bij?

• Kleur: donker, bijna zwart achterlijf met een geelachtig-lichte beharing.
• Vleugels: relatief kleine vleugels.
• Bouw: middelklein; lijkt kleiner en donkerder dan de Italiaanse bij.

Dat ze in oudere teksten als "donkergeel en zwart" wordt beschreven, is onjuist; geelgebande bijen op het eiland zijn meestal Italiaanse bijen of kruisingen daarvan. Voor een zekere bepaling zijn vleugelmorfometrie en DNA-analyse nodig.

Gedrag en productie

• Zachtaardigheid: staat bekend als een zeer rustige bij; lokale imkers vertellen dat ze zelfs bij de oogst zonder kap kunnen werken. Toch wordt bij elke kast beschermende uitrusting aangeraden.
• Hittebestendigheid: kan blijven vliegen bij zomertemperaturen boven 40 °C, waarbij andere bijen stilvallen; past zich aan plotselinge temperatuurwisselingen aan.
• Winterbroed: begint in december–januari met broeden; benut de planten die in de zachte, regenachtige mediterrane winter bloeien.
• Zuinigheid: zou minder honing verbruiken dan andere bijen.
• Veel moerdopjes: maakt vóór het zwermen of stil moerwisselen een groot aantal moerdopjes; er kunnen tegelijk twee moeren in het volk zijn. Daarom is bij moerenteelt en het maken van aflegers nauwkeurig toezicht nodig.

Verschillen tussen de Siciliaanse en de Italiaanse bij

Omdat beide bijen op het eiland naast elkaar voorkomen, vergelijken imkers ze vaak. De algemene tendensen zijn als volgt (er kunnen verschillen zijn tussen lijnen en kruisingen):

Deze tabel is geen antwoord op de vraag "welke is beter". Het voordeel van de Siciliaanse bij komt voort uit haar aanpassing aan de hete, droge zomer en de zachte winter van het eiland; in een ander klimaat mag men niet hetzelfde resultaat verwachten.

Hoe kwam de Siciliaanse bij op de rand van uitsterven?

Op het eiland werd traditioneel geïmkerd met rechthoekige kasten van de gedroogde stengels van de ferula (reuzenvenkel). In de jaren zeventig lieten de meeste imkers deze kasten staan en begonnen ze moeren van de Italiaanse bij uit Noord-Italië te halen. De lokale bij ging door kruising snel achteruit.

De komst van de varroamijt op het eiland begin jaren tachtig maakte de situatie nog erger. In 1987 vond een imker bij Palermo tussen kasten die jarenlang onverzorgd waren gebleven drie lokale volken die het hadden overleefd. Het beschermingsproject, dat samen met een hoogleraar bijenteelt van de Universiteit van Palermo werd uitgevoerd, begon met deze volken.

Bescherming op eilanden: de manier om de paring te beheersen

Het moeilijkste aan het beschermen van een bijenras is dat de moer in de lucht en ongecontroleerd paart. Zijn er in de omgeving darren van een ander ras, dan gaat een zuivere lijn in enkele generaties verloren. Daarom werd de Siciliaanse bij naar de kleine vulkanische eilanden ten noorden van Sicilië (Ustica, Filicudi, Alicudi, Vulcano) gebracht; deze eilanden fungeren als natuurlijke bevruchtingsstations.

Een in 2014 gepubliceerd genetisch onderzoek vond bij een aanzienlijk deel van de bijen op het hoofdeiland vermenging met genen van Europese lijnen, maar stelde bij de beschermingsvolken op de eilanden Vulcano en Filicudi geen vermenging vast. De eilandmethode werkt dus. De Siciliaanse zwarte bij is bovendien opgenomen in de beschermingslijst van een internationale voedselbeweging die lokale producten beschermt, en in verschillende provincies van het eiland zijn er imkers die met deze bij honing produceren.

Lessen voor de Turkse imker

Het verhaal van Sicilië lijkt sterk op wat veel streken in Turkije hebben meegemaakt: ingevoerde of uit een andere regio gehaalde moeren die productief lijken, kunnen de lokale bij in enkele decennia wegkruisen. De praktische conclusies uit het Siciliaanse voorbeeld:

1. Onderschat de lokale bij niet: aanpassing aan het klimaat kan waardevoller zijn dan opbrengst op korte termijn.
2. Beheers de paring: wilt u een zuivere lijn, dan is een geïsoleerd bevruchtingsgebied of samenwerking met de imkers in de omgeving noodzakelijk.
3. Genetische controle: bevestig bij de keuze van teeltmateriaal de zuiverheid met vleugelmorfometrie en zo mogelijk met DNA.
4. Bescherming en productie kunnen samengaan: op Sicilië wordt de lokale bij, terwijl ze beschermd is, ook voor commerciële honingproductie gebruikt.