Jemenitische bij

De Jemenitische bij (Apis mellifera jemenitica) is de inheemse ondersoort van de honingbij op het Arabisch Schiereiland, in Oost-Afrika en in de Sahelgordel; ze staat ook bekend als de Arabische bij. Ze is herkenbaar aan haar kleine bouw, haar lichte achterlijf en vooral haar bestendigheid tegen extreme hitte: ze geldt als de enige ondersoort van de honingbij die lange zomers met dagtemperaturen boven 45 °C met succes doorstaat. Ook de beroemde sidrhoning uit Jemen wordt grotendeels door deze bij geproduceerd.

Waar leeft de Jemenitische bij?

Hoewel haar naam naar Jemen verwijst, is haar verspreidingsgebied zeer groot. Ze komt van nature in de volgende gebieden voor:

• Arabisch Schiereiland: Jemen, Saudi-Arabië (vooral de bergen in het zuidwesten en het centrale deel), Oman.
• Afrika: Soedan, Tsjaad, Somalië, de droge delen van Ethiopië en andere delen van de Sahelgordel.

Genetisch behoort ze tot de Afrikaanse (A-)lijn. Omdat ze over zeer uiteenlopende klimaten verspreid is, bestaan er binnen de ondersoort duidelijke lokale verschillen; men moet haar niet als één uniforme bij beschouwen.

Hoe herken je de Jemenitische bij?

• Grootte: duidelijk klein; bij vergelijkingen met de Carnica bleek de lengte van de voorvleugel gemiddeld korter.
• Kleur: veel meer geel-oranje op de achterlijfsringen dan bij de Carnica; het totaalbeeld is licht van kleur.
• Raatcellen: passend bij het kleine lichaam zijn ook de raatcellen relatief klein.

De kleine bouw, de lichte kleur en de kleine cellen worden opgevat als aanpassingen die helpen de warmtebelasting bij hitte te verminderen.

Hoe verdraagt ze de hitte?

In het binnenland van het Arabisch Schiereiland zijn de zomertemperaturen dodelijk voor de meeste bijen van Europese herkomst. De eigenschappen waardoor de Jemenitische bij onder deze omstandigheden kan overleven, zijn morfologisch, gedragsmatig en fysiologisch:

• Klein en licht gekleurd lichaam: neemt minder warmte op en koelt makkelijker af.
• Hitteshockeiwitten: er is aangetoond dat ze bij hoge temperaturen veel eiwitten aanmaakt die de cellen beschermen.
• Haalgedrag: ze heeft een op de hitte afgestemd werkritme; in het voorjaar strekt het uitvliegen zich uit over een lange periode van het eerste ochtendlicht tot de avond.
• Water halen: op hete dagen haalt een deel van de haalbijen water in plaats van nectar; het binnenste van de kast wordt gekoeld door verdamping van water en vleugelwaaieren.
• Seizoenscyclus: het broeden wordt afgestemd op de regenperiodes die de bloei op gang brengen; in de droge tijd krimpt het volk.

Drachtbronnen: sidr en acacia

De belangrijkste planten waarvan de Jemenitische bij honing maakt, zijn de droogteminnende bomen en struiken van de regio:

• Sidr (Ziziphus spina-christi, verwant aan de jujube): de beroemde sidrhoning uit de streek Hadramaut in Jemen komt van deze boom. De bloei hangt af van de regenval.
• Acaciasoorten (Acacia en verwante geslachten): een belangrijke nectarbron in droge dalen.
• Kappertjesstruik (Capparis spinosa), hokjespeulsoorten en, in de geïrrigeerde landbouw, luzerne, eucalyptus en zonnebloem.

Traditionele en reizende imkerij

In Jemen en het zuidwesten van Saudi-Arabië zijn traditionele stamkasten nog altijd wijdverbreid: uitgeholde boomstammen of cilinders van leem worden horizontaal op elkaar gestapeld. De kasten worden achter de dracht aan verplaatst; in Saudi-Arabië bedrijven imkers reizende imkerij over gebieden van honderden kilometers, de bloei volgend.

Ook imkers die overstappen op moderne raamkasten gaan steeds vaker de voorkeur geven aan de lokale bij. Onderzoeksinstellingen ondersteunen selectieprogramma's met de lokale bij om de hittebestendigheid te behouden.

Gedrag: zachtaardig of defensief?

In oudere teksten staat dat de Jemenitische bij "zachtaardig en vriendelijk" is; die veralgemening moet met voorzichtigheid worden bekeken. Net als veel ondersoorten van de Afrikaanse lijn kan de Jemenitische bij defensief zijn als ze wordt verstoord, vaak zwermen en bij schaarste haar nest verlaten. Het gedrag verschilt van streek tot streek en van volk tot volk. Praktische tips:

1. Open de kasten vroeg in de ochtend of laat in de middag; inspecteer niet in de middaghitte.
2. Zorg voor een constante, schone waterbron dicht bij de bijenstand.
3. Zet de kasten in de schaduw; gebruik lichte verf en zorg voor goede ventilatie.
4. Beschouw het krimpen van het volk in de droge tijd als normaal; geef voorrang aan het controleren van voorraad en water boven overmatig bijvoeren.

Wat het voor Turkije betekent

De Jemenitische bij komt in Turkije niet voor; maar voor de zuidelijke streken van Turkije, waar de zomertemperaturen door klimaatverandering stijgen, is ze een leerzaam voorbeeld. Hitteaanpassing is een eigenschap die binnen lokale populaties door selectie kan worden verbeterd. De Syrische bij (A. m. syriaca), die van nature in Zuidoost-Anatolië voorkomt, en de ecotypen van de Anatolische bij uit hete streken verdienen in dit opzicht nauwlettende aandacht.