Maltese bij

De Maltese bij (Apis mellifera ruttneri) is een donker gekleurde ondersoort van de honingbij die alleen op de Maltese eilanden in de Middellandse Zee voorkomt en tot de Afrikaanse (A-)lijn behoort. Ze werd in 1997 als aparte ondersoort beschreven en is vernoemd naar de bekende bijenonderzoeker Friedrich Ruttner. Deze kleine eilandbij, aangepast aan een heet-droge zomer en een zacht-natte winter, wordt bedreigd door kruising met ingevoerde bijen en door varroa; in 2024 werd ze uitgeroepen tot het nationale insect van Malta.

Wat is de Maltese bij en hoe werd ze beschreven?

De inheemse bij van Malta werd lange tijd gezien als een tak van de Siciliaanse of de Italiaanse bij. In een in 1997 gepubliceerd onderzoek onderscheidden gedetailleerde lichaams- en vleugelmetingen aan de inheemse bijen van het eiland hen van de naburige ondersoorten, en werd de bij onder de naam A. m. ruttneri als nieuwe ondersoort beschreven.

Genetische studies hebben aangetoond dat de Maltese bij nauwer verwant is aan Noord-Afrikaanse bijen, vooral aan de Tunesisch-Algerijnse bij A. m. intermissa, dan aan Europese bijen. Net als de Siciliaanse bij is ze een bij van Afrikaanse afstamming die op Europees grondgebied leeft. Deze eigenschappen zijn gevormd tijdens de duizenden jaren durende isolatie van de eilanden.

Hoe herken je de Maltese bij?

• Kleur: relatief donker; de beschrijving "lichtgeel en bruin" in oudere teksten is onjuist. Geelgebande bijen op het eiland zijn meestal ingevoerde Italiaanse bijen of kruisingen daarvan.
• Grootte: klein tot middelgroot, met een bouw die op Noord-Afrikaanse bijen lijkt.
• Determinatie: een zeker onderscheid gebeurt met vleugel- en lichaamsmetingen (morfometrie) en DNA-analyses.

Gedragskenmerken van de Maltese bij

• De kast verlaten: bij drachtgebrek wordt waargenomen dat het volk zijn nest verlaat (absconderen); een typisch gedrag van de Afrikaanse lijn.
• Veel moerdopjes: maakt vóór het zwermen een groot aantal moerdopjes; in één volk zijn er tientallen geteld. Voor zwermbeheersing zijn regelmatige inspecties belangrijk.
• Verdediging tegen wespen: er wordt gemeld dat ze zich doeltreffend kan verdedigen tegen de roofwespen op het eiland.
• Winterbroed: de eilandwinter is zacht en er zijn planten die in de winter bloeien; het volk kan de hele winter doorbroeden en vermindert juist in de zomerdroogte zijn activiteit.

Algemene lofprijzingen in oudere teksten zoals "hoge honingopbrengst, aangepast aan elk klimaat" zijn ongefundeerd. De waarde van de Maltese bij komt voort uit haar aanpassing aan de omstandigheden op haar eigen eiland.

Varroa en ingevoerde bijen: twee grote bedreigingen

De varroamijt bereikte Malta begin jaren negentig en veroorzaakte zware verliezen bij de lokale volken. Om de verliezen aan te vullen, werden moeren en volken van elders gehaald; dat versnelde de kruising van de lokale bij.

Opvallend is dat een studie waarin de lokale bij werd vergeleken met de ingevoerde Italiaanse bij, meldde dat de volken van de Maltese bij beter tegen varroa bestand waren, sterker hygiënisch gedrag vertoonden en aan het eind van het seizoen meer honing produceerden. Eén studie is geen definitief bewijs; maar het doet vermoeden dat lokale aanpassing ook bij ziekteresistentie een rol kan spelen.

Beschermingsprojecten en het "honingeiland"

Op Malta is een stichting opgericht om de lokale bij te beschermen en zijn voorlichting aan het publiek en de teelt van zuivere lijnen op gang gekomen. In 2024 werd de Maltese bij officieel tot nationaal insect uitgeroepen; er werd een herdenkingsmunt te haren ere geslagen.

Algemeen wordt aangenomen dat de oude Griekse naam van het eiland, Melite, verband houdt met het woord voor "honing"; dat laat de oude plaats van de bij in de eilandcultuur zien. Maltese imkers staan vooral bekend om hun honing van de wilde tijmflora.

Praktische lessen voor imkers

1. Zwermcontrole: inspecteer bij rassen die veel moerdopjes maken in het voorjaar vaker; benut de doppen voor aflegers of moerenteelt.
2. Opletten bij schaarste: controleer bij volken die neigen tot absconderen voorraad en water zodra de dracht wegvalt; verstoor ze niet onnodig.
3. Bescherm de lokale lijn: vul varroaverliezen niet aan met ingevoerde moeren, maar vermeerder de overlevende lokale volken.
4. Houd gegevens bij: noteer welke volken beter tegen varroa bestand zijn en selecteer daarop.

Gelijkenis met Turkije

De situatie op Malta is ook een waarschuwing voor eiland- en dalpopulaties in Turkije. Eilanden zoals Gökçeada of door bergen omringde dalen zijn natuurlijke toevluchtsoorden waar de lokale bij zuiver kan blijven. Moeren van buitenaf naar deze gebieden halen, kan een aanpassing die zich in de loop van eeuwen heeft gevormd in korte tijd uitwissen.