Macedonische bij

De Macedonische bij (Apis mellifera macedonica) is de inheemse ondersoort van de honingbij in het zuidoosten van de Balkan, in een gebied dat zich van Noord-Griekenland tot Noord-Macedonië, Bulgarije en Roemenië uitstrekt. Het is doorgaans een zachtaardige bij die veel propolis gebruikt en het broed beperkt bij heet, droog weer. Voor Turkse imkers is ze bovendien van belang: het grootste deel van de honingbijen in Thracië blijkt genetisch verwant aan de Macedonische bij.

Waar leeft de Macedonische bij?

De ondersoort werd in 1988 beschreven door Friedrich Ruttner, die bekendstaat om zijn fundamentele werk over bijenrassen. Het natuurlijke verspreidingsgebied:

• In het zuiden: Noord-Griekenland (de regio's Macedonië en Thracië); verder naar het zuiden grenst ze aan de Griekse bij A. m. cecropia.
• In het midden: Noord-Macedonië, delen van Albanië, Bulgarije.
• In het noorden: tot in het zuiden van Roemenië, Moldavië en het zuiden van Oekraïne; in het westen, in Servië, grenst ze aan de Carnica (A. m. carnica).

De Macedonische bij hoort samen met de Carnica tot een groep die verwant is aan de Oost-Europese (C-)lijn; maar Ruttner en later genetisch onderzoek hebben bevestigd dat ze een aparte ondersoort is, los van de Carnica.

Hoe herken je de Macedonische bij?

• Borststuk: donker gekleurd; zonder grote gele vlekken of banden.
• Achterlijf: over het algemeen donker; op de eerste achterlijfsringen kunnen roodachtige, gele of oranje vlekken te zien zijn.
• Grootte: middelgroot; lijkt op de Carnica, maar is er morfometrisch van te onderscheiden.

De uitspraak in de oude tekst dat ze "lichtgeel en bruin en makkelijk te onderscheiden" is, klopt niet. De meeste bijen op de Balkan lijken sterk op elkaar; met het blote oog is het ras niet te bepalen. Voor een betrouwbaar onderscheid is een vleugelmeting bij een groot aantal bijen (vleugelmorfometrie) of een DNA-analyse nodig.

Gedrag en teelteigenschappen

Volgens de beschrijving van Ruttner en de waarnemingen van imkers in de regio zijn de belangrijkste kenmerken van de Macedonische bij:

• Zachtaardigheid: doorgaans een rustige bij; de inspectie is eenvoudig.
• Zwermneiging: kan soms een duidelijke zwermneiging vertonen; in het voorjaar zijn tijdig ruimte geven en regelmatige controle belangrijk.
• Propolis: gebruikt veel propolis; raamoren en dekplank kitten vaak vast.
• Broedregeling: vermindert de broedproductie bij hete, droge zomeromstandigheden; deze zuinigheid helpt in droge zomers de voorraad te sparen.
• Gevoeligheid voor nosema: er is gemeld dat ze gevoelig kan zijn voor nosema; vóór de inwintering en in het voorjaar moeten de volkssterkte, ontlastingsvlekken en bijenverlies in de gaten worden gehouden.
• Overwintering: aangepast aan het continentale klimaat met koude winters van de Balkan.

Het probleem van kruising met de Carnica

Op de Balkan zijn de afgelopen decennia op grote schaal Carnicamoeren geteeld en verkocht. Genetische studies die de bijen in Zuidoost-Europa vergeleken, bevestigden de Macedonische bij als een aparte inheemse populatie, maar vonden in veel gebieden wisselende aandelen Carnicagenen. De belangrijkste oorzaak is de handel in moeren.

In Noord-Macedonië staat de Macedonische bij als inheemse ondersoort onder bijzondere bescherming en wordt haar zuiverheid regelmatig gecontroleerd. Ook in Griekenland en Bulgarije zijn er teeltprojecten gericht op het behoud van de lokale bij.

De Thracische bij en de Macedonische bij

De honingbijen in de Turkse regio Thracië verschillen van die in Anatolië en werden lange tijd "Carnica-achtig" genoemd. Studies van Turkse onderzoekers naar het mitochondriaal DNA gaven een gedetailleerder beeld:

• Het in heel Thracië meest voorkomende mitochondriale type is een type dat op de Macedonische bij lijkt.
• Bijen die op de Carnica lijken, werden vooral in Kırklareli gevonden, rond het Istrancagebergte (Yıldız Dağları).
• Sommige populaties dragen kenmerken van beide ondersoorten; gezien de geografische ligging is een verband met de Macedonische bij waarschijnlijker.

Deze bevindingen tonen aan dat de Thracische bij een van de Anatolische bij te onderscheiden genenbron van Balkanherkomst is die bescherming verdient. De praktische conclusie voor imkers in Thracië: moeren van buitenaf in de regio brengen, vooral van Anatolische of Kaukasische herkomst, kan de samenstelling van de lokale populatie veranderen.

Praktische tips voor het werken met de Macedonische bij

1. Zwermbeheer: geef in het voorjaar tijdig ruimte, controleer de moerdopjes wekelijks en maak zo nodig een afleger.
2. Propolis: maak de bijenbeitel vaak schoon; plant u propolis te oogsten, dan kunt u een propolisval gebruiken.
3. Zomerdroogte: zie het krimpen van het broednest niet aan voor een ziekte; houd voorraad en water in de gaten.
4. Nosema: ga met een sterk volk de winter in, vermijd vochtige en koele standplaatsen en vraag in het voorjaar bij twijfel een laboratoriumdiagnose aan.
5. Lokale lijn: kies teeltmateriaal uit succesvolle volken in uw eigen streek.