Himalaya-populaties

Met Himalaya-honingbijen worden twee verschillende honingbijsoorten in het Himalayagebergte bedoeld: de Himalaya-populaties van de Aziatische honingbij, die in kasten wordt gehouden (Apis cerana, met als bergtak A. c. himalaya), en de Himalaya-reuzenhoningbij (Apis laboriosa), de grootste honingbij ter wereld, die open raten bouwt aan steile rotswanden. Er bestaat geen afzonderlijk "Himalaya-bijenras"; deze bijen zijn ook geen ras van onze honingbij Apis mellifera.

Welke honingbijen leven in de Himalaya?

In de oude tekst werd onder de naam "Himalaya-bijenras" gesproken over een geel-zwart, in kasten gehouden, koudebestendig ras. Die beschrijving is verward. In de Himalaya komen drie honingbijen voor die voor de imkerij van belang zijn:

De kastbij van de Himalaya: de Aziatische honingbij

De bij die al eeuwenlang in de dorpen van de Himalaya wordt gehouden, is de Aziatische honingbij (Apis cerana). Dit is een andere soort dan onze honingbij en kan er niet mee paren (zie voor details de pagina over de Aziatische honingbij). De populaties in de Himalaya en de berggordel van Noord-India en Tibet vormen qua lichaamsmaten een aparte "Himalayagroep"; de bijen in het heuvelland van Midden- en Oost-Nepal zijn geregistreerd als de ondersoort A. c. himalaya. Deze bergbijen zijn doorgaans groter en donkerder dan hun verwanten in tropisch Azië.

• Kasttype: uitgeholde stamkasten of muurkasten die in de dikke stenen muren van huizen zijn uitgespaard. De bewoners bouwen de kast in de huismuur, met de vliegopening naar buiten.
• Volk: kleine volken, een lage maar constante honingopbrengst.
• Aanpassing aan kou: kan op koele ochtenden en op grote hoogte vliegen; benut de bergflora goed.
• Bestuiving: een belangrijke bestuiver voor appels, groentezaadteelt en wilde planten in de berglandbouw.

De Himalaya-reuzenhoningbij (Apis laboriosa)

De Himalaya-reuzenhoningbij is de grootste honingbij ter wereld: haar werksters kunnen ongeveer 3 cm lang worden. Het borststuk heeft goudgeel-bruine haren, het achterlijf heeft donkere en lichte banden. Vroeger werd ze gezien als een ondersoort van de reuzenhoningbij (Apis dorsata); tegenwoordig beschouwen de meeste onderzoekers haar als een aparte soort.

• Verspreiding: de bergachtige delen van Nepal, Bhutan, Noord-India, Yunnan (China), Myanmar, Laos en Vietnam.
• Hoogte: bouwt haar nesten meestal op 2.500–3.000 m hoogte; haalbijen kunnen tot boven de 4.000 m komen.
• Nest: één open en zeer grote raat onder overhangende delen van steile rotswanden die op het zuiden of zuidwesten liggen; sommige raten zijn breder dan een mens lang is. Aan dezelfde rotswand hangen veel volken naast elkaar.
• Seizoenstrek: de volken trekken in de winter naar lagere dalen en keren in het voorjaar elk jaar terug naar dezelfde hoge rotswanden.
• Aanpassing aan kou: kan met haar grote lijf en dichte beharing bij lage temperaturen vliegen; heeft sterke vleugels voor de lift in de ijle lucht.

Honingjacht en "gekke honing"

De honing van de Himalaya-reuzenhoningbij wordt niet uit een kast, maar via honingjacht gewonnen. In sommige bergdorpen van Nepal, vooral bij de Gurung-gemeenschappen, laten honingjagers zich met touwladders langs de rotswand zakken, verdrijven de bijen met rook en snijden de raat los. Deze traditionele praktijk is zeer gevaarlijk en is de laatste jaren een punt van zorg, omdat overoogst en druk van het toerisme tot een afname van de volken leiden.

Honing die in het voorjaar wordt verzameld van de soorten rododendron (Rhododendron) die rond de rotswanden bloeien, kan giftige stoffen bevatten die grayanotoxinen heten. Deze honing staat bekend als "gekke honing"; ze heeft dezelfde werking als de gekke honing die in Turkije aan de oostelijke Zwarte Zeekust van rododendrons wordt gewonnen.

De westerse honingbij in de Himalaya

De westerse honingbij (Apis mellifera) werd in de twintigste eeuw naar de uitlopers van de Himalaya gebracht. Omdat ze grotere volken en een hogere honingopbrengst oplevert, werd ze in de lage dalen in de beroepsimkerij gangbaar. Echter:

• er ontstaat concurrentie om de dracht met de lokale Aziatische honingbij,
• de overdracht van ziekten en parasieten tussen de twee soorten is een punt van zorg,
• in hooggelegen, koude dorpen blijft de lokale Aziatische honingbij vaak geschikter.

Ontwikkelingsorganisaties in de regio ondersteunen in bergdorpen ook moderne raamkastimkerij met de Aziatische honingbij.

Waarom is dit interessant voor de Turkse imker?

• Het verband met gekke honing: de gekke honing van de oostelijke Zwarte Zeekust en de honing uit de Himalaya komen van dezelfde plantengroep; in beide regio's is voorzichtig gebruik noodzakelijk.
• De waarde van de lokale bij: de verdringing van de lokale Aziatische honingbij door de westerse bij in Himalayadorpen lijkt op de discussies in Turkije over het beschermen van lokale rassen.
• Het verschil tussen soort en ras: de "Himalayabij" is geen ras dat je kunt kopen; deze bijen zijn andere soorten dan onze honingbij.